यथा जलं जले स्थितं भेदरहितं दृश्यते, तथा प्रकृतिः पुरुषः च मम दृष्ट्या अभेद्यौ एव। अपि च, यदि मोक्षः नाप्यस्ति, तव बन्धनं कदापि नास्ति; आत्मा रूपवान् वा अरूपवान् वा इति कथं चिन्तयितुं शक्यते? अहं तव परमं स्वरूपं साक्षात् जानामि, आकाशवत्; यथा तद् परमं रूपं जलमृगमरीचिवत् दृश्यते। मम कृते न गुरु: न शिक्षणं न सीमाः न कर्म; त्वं जानिहि, अहं शुद्धः स्वभावतः, देहरहितः, आकाशवत्। त्वं स्वदेहं शुद्धं मनः परमं, आत्मानं परमं इति वदसि, तथापि तव लज्जा नास्ति। हे मनः, किमर्थं त्वं रोदिषि? आत्मना आत्मानं आत्मनि भव; प्रिय, अद्वैतस्य कालातीतं अमृतं पिब। न ज्ञानं न अज्ञानं न उभयं; यस्य चेतना एवं, तस्य चेतना कदापि अन्यथा न भवति। ज्ञानं न तर्कः, न ध्यानसमाधिः; न स्थानं, न कालः, न गुरुवचनं; अहं तद्रूपं, स्वभावतः स्वचेतनः, आकाशवत्, सहजः, नित्यः। अहं न जायामि, न म्रियामि; न शुभं न अशुभं कर्म; अहं शुद्धः, निर्गुणः, ब्रह्म—कथं बन्धनं वा मोक्षः मम? यदि दिव्यं सर्वव्यापि, स्थिरं, पूर्णं, अविच्छिन्नं, तदा भेदः न दृश्यते; कथं आन्तरं वा बाह्यं? अखिलं जगत् अखण्डं, सततं प्रकाशते; अहो, मायायाः महा मोहः—द्वैत-अद्वैतस्य चञ्चलता। रूपवान् अरूपवान्, सदा 'नेति नेति', भेद-अभेदरहितः, एकः शिवः एव शेषः। मातृ न तव, पितृ न तव, न बान्धवः; न पत्नी, न पुत्रः, न मित्रम्; न पक्षपातः, न विरोधः—किमर्थं मनसि दुःखः जायते? तव कृते, हे मनः, न दिवसः न रात्रिः, न उदयः न अस्तम्; देहरहितस्य देहरूपं कः कल्पयेत्? न अविभक्तं न विभक्तं, न दुःखं न सुखं, न सर्वं न किञ्चन—आत्मानं अक्षयं जानिहि। अहं न कर्ता, न भोक्ता; न कर्माणि, न गतानि, न वर्तमानानि; न देहः, न देहधारी, न देहरहितः—किमिदं 'मम' वा 'न मम'? अहं न दोषः, न रागः, न देहदुःखम्; अहं एकः आत्मा, विशालः, आकाशवत्। हे मित्र, मनः, वाक्यस्य बहुलता किम्? सर्वं कल्पना एव; यत् आवश्यकं तत् उक्तम्—त्वं सत्यं, आकाशवत् विशालः। यथा घटस्थं आकाशं आकाशे लीयते, तथा योगिनः यत्र कुत्रापि, मृत्यु समये अपि, तत्र लीयन्ते। तीर्थे वा चाण्डालगृहे वा, मृत्युकाले स्मृतिरेव नष्टा, तदा शरीरत्यागेन सर्वव्यापि मोक्षः लभ्यते। धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः, सर्वभूतानि—चलानि अचलानि—योगिनः सर्वं मरुभूमौ जलमृगमरीचिवत् पश्यन्ति। भूतपूर्वं, भविष्यत्, वर्तमानं कर्म—न अहं करोमि, न अनुभवामि; एवं मम मनः अचलम्। रिक्तगृहे एकाकी स्थित्वा, समत्वेन विशुद्धः, अवधूतः सुखी; अहंकारं त्यक्त्वा नग्नः विचरति, सर्वं आत्मनि एव पश्यति। त्रयस्य परे चतुर्थं न दृश्यते, केवलं आत्मनि; तत्र न पुण्यं न पापं, न बन्धः न मोक्षः—कथं तत्र? सः पश्यति, पश्यति—न मन्त्रं, न छन्दः, न तन्त्रः; समत्वेन लीनः, चिन्तनविशुद्धः, सर्वोच्च अवधूतस्य वचनम्। सर्वं शून्यं च अशून्यं, सत्-असत् नास्ति; तद् वस्तुनः स्वभावात् उक्तम्, शास्त्रपूर्वकं। इति प्रथमः अध्यायः समाप्तः। बालः, विषयासक्तः, मूढः, सेवकः, गृहस्थः—गुरोः किञ्चन न चिन्तनीयम्; रत्नं मलिनं गत्वा अपि त्यक्तुं कः इच्छेत्? अत्र काव्यगुणः न चिन्तनीयः; केवलं सारः ग्राह्यः; निर्गुणः नौका अपि पाराय इच्छुकान् वहति। यः बिना प्रयासेन, अचलस्य प्रकृत्या चलं-अचलं निगलति; चेतना शान्ता, आकाशवत्। यः बिना प्रयासेन, एकं तत्त्वं चलं-अचलं चलयति—सर्वव्यापि, अद्वैतं, मम कृते कथं विभाज्यं? अहं एव परमः, सर्वसारसारः, शिवः—आगमन-गमनरहितः, अभेदः, अशान्तः। सर्वांशरहितः, अहं देवैरपि पूजितः; पूर्णः सन्, देवेषु अपि भेदं न स्वीकरोमि। प्रमादेन, न संशयः—किं कर्तुं सक्तः? जलबिन्दवः जले उत्पद्यन्ते लीयन्ते च। महाभूतादि तत्त्वानि सदा एवं लीयन्ते; मृदु, द्रव, तीक्ष्ण, मधुर, तिक्त पदार्थेषु। तिक्तता, शीतता, मृदुता—यथा जले; तथा प्रकृतिः पुरुषः च मम दृष्ट्या अभेद्यौ। यत् सर्वनामरहितं, सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरम्, परमं, मनः-बुद्धि-इन्द्रियातीतम्, निर्मलम्, जगन्नाथः। यत्र तादृशः स्वभावः, कथं अहं तत्र? कथं त्वं तत्र? कथं चलं-अचलम् तत्र? यत् आकाशवत् इति उक्तम्, तदेव आकाशवत्; चेतना दोषरहितः, सर्वज्ञः, पूर्णः। न भूमौ चर्यते, न वायुः वहति, न जलं आच्छादयति, न अग्नौ स्थितम्।