अवधूतगीता

चतुर्थोऽध्यायः समाप्यते इति। ओम्। इदं यथा आकाशवत् उक्तं, यत्र नोच्चावचविचारः, तत्र अखिलक्रीडानक्रीडानिषेधेन अक्षरस्योच्चारणमपि कथं स्यात्? एवं ‘तत्त्वमसि’ इत्यादि उपदेशैः आत्मनि सत्यं प्रतिष्ठितम्—त्वं स एव, सर्वोपाधिविवर्जितः, सर्वसमः। हे मनः, सर्वसमत्वे सति किमर्थं शोचसि? उपरितः अधस्तश्च मुक्तः, सर्वसमः; अन्तर्बहिश्च मुक्तः, सर्वसमः; यदि सर्वैक्यवर्जितः सि, हे मनः, किमर्थं शोचसि? कल्पितवस्तुविचारो नास्ति, कारणकार्यार्थविचारोऽपि नास्ति; वाक्संयोगविवर्जिते सर्वसमत्वे, हे मनः, किमर्थं शोचसि? ज्ञानाज्ञानयोः समाधिरपि नास्ति, देशादेशयोः समाधिरपि नास्ति, कालाकालयोः समाधिरपि नास्ति; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? न घटाकाशः, न घटः, न देही, न आत्मा, न कारणकार्यविभागः; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? इह मुक्तिः सदा वर्तमानैव, लघुदीर्घविभागरहितः, चक्रकोणविभेदोऽपि नास्ति; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? इह शून्यं नास्ति, अशून्यं च नास्ति; न शुद्धिः, नाशुद्धिः; न सर्वं, नासर्वं; सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? भेदाभेदविचारो नास्ति, अन्तर्बहिर्विचारो नास्ति; शत्रुमित्रविवेकवर्जिते सर्वसमत्वे, हे मनः, किमर्थं शोचसि? शिष्यगुरोः सारोऽपि नास्ति, चलाचलविभागविचारोऽपि नास्ति; इह मुक्तिः सर्वत्र अविच्छिन्ना; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? न रूपं, नारूपम्; न भेदो, नाभेदः; न सृष्टिः, न लयः; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? पुण्यपापबन्धो नास्ति; जीवन्मृतककर्मापि कथं कुर्याम्? शुद्धः, निर्मलः, सर्वसमः; हे मनः, किमर्थं शोचसि? इह न अवस्था, नावस्था; न कामः, नाकामः; चैतन्यं तमश्च मुक्तिसमं; हे मनः, किमर्थं शोचसि? इह तत्त्वं अविच्छिन्नं तत्त्वमेव; न सम्बन्धाभावो नापि सम्बन्धः; सर्वेभ्यो मुक्ते, सर्वसमत्वे, हे मनः, किमर्थं शोचसि? गृहहीनः कुटीरस्थो वा, सर्वे सखायः समाः; अत्र परमं रागद्वेषवर्जितम्, ज्ञानाज्ञानवर्जितं च; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? न विकारो, नाविकारः, मिथ्या; न भेदो, नाभेदः, मिथ्या; यदि सत्यं केवलं आत्मनि, हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? इह सर्वे प्राणीः वास्तवतोऽपि समाः; अविच्छिन्नाः, केवलं अचलाः; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? न विवेकः, नाविवेकः, अज्ञानस्य; न कल्पना, नाकल्पना, अज्ञानस्य; केवलं अविच्छिन्नं ज्ञानमेव चेत्, हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? न मोक्षदशा, न बन्धदशा, न पुण्यदशा, न पापदशा; न पूर्णता, न शून्यता; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? वर्णावर्णविवर्जिते समत्वे, कारणकार्यविवर्जिते समत्वे, भेदाभेदविवर्जिते समत्वे, हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? इह सर्वचैतन्यं सर्वत्र अविच्छिन्नं; केवलं अचलमेव; द्वैतादिवर्जितं च; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? अत्यन्तमविच्छिन्नं, सर्वव्यापि; अत्यन्तशुद्धं, अचलं, सर्वव्यापि; दिनरात्रिवर्जितं, सर्वव्यापि; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? न बन्धमोक्षयोः संगमः, न संयोगवियोगयोः संगमः, न तर्कातर्कयोः संगमः; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? इह कालाकालौ नास्तः; अणुतमः, सूक्ष्मतमश्च नास्ति; केवलं शुद्धसत्यस्य न निवृत्तिः; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? इह न शरीरं, न शरीराभावः; परमं स्वप्नसुषुप्तिवर्जितम्; परमं वाच्यावाच्यवर्जितम्; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? आकाशवत् शुद्धः, व्यापकः, सर्वसमः, सर्वविभेदवर्जितः, सर्वत्र समः; न सारो, न विस्तारः, न विकारः; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? इह पुण्यपापौ अतीतौ; वस्त्ववस्तु अतीतं; कामाकामौ परित्यक्तौ; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? इह सुखदुःखे नास्ति, सर्वं समं; दुःखादुःखं अतीतं; गुरुशिष्यौ अतीतौ, सत्यं परम्; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? नाङ्कुरो, न सारो, न विस्तारः; न गमनं, न स्थितिः, न साम्यं, न भेदः; न विचारः, न अविचारः; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? अत्र तत्त्वं सर्वतत्त्वसमुच्चयः; स्वभावभेदः इति कथ्यते; इन्द्रियाणां विषयेषु प्रवृत्तिः मिथ्यैव; हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? शास्त्राणि बहुधा वदन्ति—इदं विश्वं व्योमाद्यं मरीचिकेव; यदि सर्वं एकं, अविच्छिन्नं, समं, हे मनः, सर्वसमत्वे किमर्थं शोचसि? स प्राप्नोति, स प्राप्नोति—न हि, न हि—यत्र लिङ्गं नास्ति, न हि, न हि; समरसास्वादेन लीनः, चिन्तया विशुद्धः, परमावधूतः सत्यं वदति। पञ्चमोऽध्यायः समाप्यते। शास्त्राणि बहुधा वदन्ति—वयं चेदं विश्वं व्योमाद्यं मरीचिकेव; यदि सर्वं एकं, अविच्छिन्नं, परममङ्गलं, अनुपमं, तर्हि कथं तुलना? यदि परमं भेदाभेदातीतं, कृत्याकृत्यातीतं, सर्वं च एकं, अविच्छिन्नं, परममङ्गलं, तर्हि कथं पूजनं वा तपः? मन एवाविच्छिन्नः, सर्वव्यापी, सीमाविस्तारातीतः; मन एवाविच्छिन्नः, परममङ्गलः; स कथं मनसा वा वाचा वा ग्राह्यः? दिनरात्रिविभागनाशः, उदितानुदितनाशः; यदि सर्वं एकं, अविच्छिन्नं, परममङ्गलं, तर्हि कथं सूर्यचन्द्राग्नयः? कामाकामविभागनाशः, कृत्याकृत्यविभागनाशः; यदि सर्वं एकं, अविच्छिन्नं, परममङ्गलं, तर्हि मनसि अन्तरबाह्यभेदः कथं? यदि न तत्त्वं, नातत्त्वं; न शून्यं, नाशून्यं; सर्वं च एकं, अविच्छिन्नं, परममङ्गलं, तर्हि कः पूर्वः, कः परः? एवं परमसत्यस्य अद्वितीयस्य, अविच्छिन्नस्य, परममङ्गलस्य स्वरूपं, शास्त्रस्य उपदेशेन, आत्मन्येव प्रतिष्ठितम्।