अवधूतगीता

शृणु, प्रियः, आत्मस्वरूपस्य परममध्वैतचरितं, यत् सिद्धान्तवाक्यैः अवधूतगीतायाम् उच्यते। मम कृते कदापि न मरणं न चामृतत्वं, न विषं न वा सुधा जायते; कथं शुद्धाशुद्धयोः किमपि वदामि, यदा अहं मुक्ति-सारः सर्वरोगविवर्जितः अस्मि। न मे स्वप्नो न जागरणं, न योगासनं, न च निशा न वा दिवा; कथं चतुर्थावस्थायाः वा तदन्यस्य वा वर्णनं कुर्यामि, यदा अहं मुक्ति-सारः सर्वरोगविवर्जितः अस्मि। जानीहि मां विज्ञानरूपिणं, सर्वातीतं, मायामयं वा अमायामयं वा स्पर्शरहितम्; कथं सन्ध्योपासनादिकं वदामि, यदा अहं मुक्ति-सारः सर्वरोगविवर्जितः अस्मि। जानीहि मां विज्ञानरूपिणं, सर्वसमाधिसंयुक्तम्, लिङ्गलक्षणविवर्जितम्; कथं संयोगवियोगयोः वदामि, यदा अहं मुक्ति-सारः सर्वरोगविवर्जितः अस्मि। नाहं मूढः न पण्डितः; न मौनं न अमौनं मम; कथं तर्कवितर्कयोः वदामि, यदा अहं मुक्ति-सारः सर्वरोगविवर्जितः अस्मि। न मे पिता न माता, न बन्धुसंबन्धो न जातिविभागः, न जन्म न मृत्यु; कथं सङ्गमोहयोः वदामि, यदा अहं मुक्ति-सारः सर्वरोगविवर्जितः अस्मि। नास्तमितो न उदितः सदा; न प्रकाशः न चाप्रकाशः मम; कथं सन्ध्योपासनां वदामि, यदा अहं मुक्ति-सारः सर्वरोगविवर्जितः अस्मि। निःसंशयं मां अव्यग्रं विद्धि, निःसंशयं अविच्छिन्नं विद्धि, निःसंशयं निर्मलम् एव विद्धि; अहं मुक्ति-सारः सर्वरोगविवर्जितः अस्मि। बुद्धाः सर्वध्यानानि परित्यज्य, शुभाशुभकर्माणि परित्यज्य, त्यागामृतं पिबन्ति, प्रियः, यतोऽहं मुक्ति-सारः सर्वरोगविवर्जितः अस्मि। स एव प्राप्नोति, यत्र न कामचिह्नं, तत्रैव सः प्राप्नोति; समत्वे लीनः, चिन्तनशुद्धः, परमोऽवधूतः सत्यम् उक्तवान्। एवं चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः। ॐ। इदं व्याख्यातं यत् व्योमवत्, नोच्चावचविचारविषयं; अक्षरस्योच्चारणं कथं स्यात्, सर्वक्रीडाक्रीडानिवृत्तौ? एवं ‘तत्त्वमसि’ इति उपदेशैः आत्मनि सत्यम् स्थापितम्—त्वमेव तदसि, सर्वपरिच्छेदविवर्जितः, समः सर्वत्र; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? ऊर्ध्वाधःविवर्जितः, समः सर्वत्र; अन्तर्बहिश्च विवर्जितः, समः सर्वत्र; यदि सर्वैक्यरहितः असि, किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? न कल्पनाविचारः, न कारणकार्यविचारः; समः सर्वत्र, शब्दयोर्योगविवर्जितः, किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? न विज्ञानावस्थानं, न अविज्ञानावस्थानं, न देशादिद्वयमपि; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? न घटाकाशः, न घटः, न जीवः, न आत्मा, न कारणकार्यविभागः; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्रैव मुक्त्यवस्था नित्यं, लघुदीर्घविभेदरहितम्; न चक्रकोणविभेदः; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्र शून्यं नास्ति, न अशून्यं; न शुद्धिः, नाशुद्धिः; न सर्वं, न चासर्वम्; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? न भेदाभेदविचारः, नान्तरबहिर्योगविचारः; रिपुमित्रविवर्जितः, समः सर्वत्र; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? न शिष्यगुरोः सारः, न चलाचलविभेदविचारः; अत्र मुक्तिः सर्वत्र अविच्छिन्ना; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? न रूपं न रूपरहितम्, न भेदो नाभेदः, न सृष्टिर्न लयः; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? न पुण्यपापबन्धनं, न जीवमृतकर्म; एवं शुद्धः निर्मलः समः सर्वत्र; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्र न अवस्थानावस्था, न कामाकामता; अत्र विज्ञानमोहौ मुक्तिसमौ; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्र सारः अविच्छिन्नः एव, न सन्नियोगवियोगाभावः; यदि सर्वं सर्वविवर्जितं समं च, किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्र गृहे गृहीनां वा, सर्वे मित्राणि समानि; अत्र परं आसक्त्यनासक्तिवर्जितम्; अत्र परं ज्ञानाज्ञानवर्जितम्; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? न परिवर्तनं न चापरिवर्तनं, यदसत्यम्; न भेदो नाभेदः, यदसत्यम्; यदि सत्यमात्मनि एव, किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्र सर्वे भूताः समाः, अविच्छिन्नाः, निश्चलाः एव; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? न विवेकाविवेकः, यदज्ञानम्; न कल्पनानकल्पना, यदज्ञानम्; यदि केवलं अविच्छिन्नज्ञानम् अस्ति, किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? न मुक्त्यवस्था, न बन्ध्यवस्था, न पुण्यावस्था, न पापावस्था; न पूर्णता, न शून्यता; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? यदि वर्णावर्णविवर्जितं समत्वं, कारणकार्यविवर्जितं समत्वं, भेदाभेदविवर्जितं समत्वं, किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्र विज्ञानं सर्वत्र अविच्छिन्नम्; अत्र विज्ञानं सर्वत्र निश्चलम्; विज्ञानं द्वैतादिवर्जितम्; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्यन्तम् अविच्छिन्नं, सर्वव्यापि; अत्यन्तम् शुद्धं, निश्चलम्, सर्वव्यापि; दिवानिशाविवर्जितम्, सर्वव्यापि; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? न बन्धमोक्षसंयोगः, न संयोगवियोगः, न तर्कातर्कसंयोगः; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्र कालाकालौ नास्तः; अणुपरमाणू नास्तः; केवलं शुद्धसत्यस्य न निवृत्तिः; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्र न शरीरं न अशरीरता; परं स्वप्नसुषुप्तिवर्जितम्; परं व्यक्त्यव्यक्त्यवर्जितम्; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? व्योमवत् शुद्धं, विशालं, सर्वसमं, सर्वविभेदविवर्जितम्, सर्वत्र तद्रूपम्; न सारः, न विस्तारः, न परिवर्तनम्; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्र पुण्यपापौ अतीतौ; द्रव्याद्रव्यौ अतीतौ; कामाकामौ अतीतौ; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? अत्र सुखदुःखाभावः, सर्वं समम्; अत्र शोकाशोकौ अतीतौ; अत्र गुरुशिष्यौ अतीतौ, सत्यम् परम्; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? नाङ्कुरः, न सारः, न विस्तारः; न गतिर्न स्थैर्यम्, न समता न भिन्नता; न विचरः नाविचरः; किमर्थं शोचसि, हे मनः, समः सर्वत्र सन्? एवं, आत्मस्वरूपस्य अद्वैतचरितं, सर्वविकल्पविवर्जितं, समत्वरूपं, अविच्छिन्नं, निर्मलं, मुक्तिसारं, अवधूतवचनैः प्रतिपादितम्।