यस्य स्वभावात् सर्वं चराचरं जगत् उत्पद्यते तिष्ठति लीयते च, यथा जलात् फेनबुद्बुदादयः विकारात् जायन्ते, तत्रैव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति साधकः। यत्र न प्राणायामः, न दृष्टिः, नासनं, न विज्ञानमज्ञानं वा, न च नाडीगतिः, तत्रैव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति। यत्र न नानात्वं, नैकत्वं, न उभयं, नान्यत्वं, न सूक्ष्मता, न दीर्घता, न महत्त्वं, न शून्यता, न मापनं, न विषयः, न समता, तत्रैव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति। शिष्टः वा अशिष्टः, संगृहीतः वा असंगृहीतः, क्रियाहीनः वा क्रियावान्, तत्रैव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति। यत्र न मनः, न बुद्धिः, न शरीरं, न इन्द्रियाणि, न तन्मात्राणि, न पञ्चमहाभूतानि, न अहंकारः, नाकाशस्वभावः अपि, तत्रैव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति। यदा सृष्टौ लये च योगिनः मनः निरवयवम्, परात्मनि प्राप्ते, तदा शुद्धाशुद्धयोः, लक्षणलाभलाभयोः, सर्वं विधानं निषेधं वा भवति। यत्र मनः वाक् च न गच्छतः, तत्र कथं गुरोः उपदेशः स्यात्? तथापि गुरु उपदिष्टेऽस्मिन् तत्त्वे तदर्थः सम्यग् प्रकाशते। एवं द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः। न गुणागुणविभागः, न किञ्चित् अस्ति, रागद्वेषवर्जितं, निर्मलं, निरुपाधिकं, गुणागुणरहितं, सर्वगतं, विश्वरूपं, अत्राकाशस्वरूपे शिवे कथं पूजां कुर्याम्? श्वेतादिवर्णरहितः सदा शिवः, इदं कार्यकारणं परशिव एव। तस्मात् भेदरहितः अहं शुद्धः शिवः; स्वात्मन्येव आत्मनं कथं पूजयामि, हे सुमित्रे? न मूलं न अमूलत्वं, न धूमं न अधूमत्वं, न दीपं न दीप्त्वं, अहं सदा उत्पन्नः; ज्ञानामृतः समरसः आकाशवत् अहम्। इह कामरहितस्य कामः कथं वदामि? असङ्गस्य सङ्गः कथं वदामि? निरसस्य रसः कथं वदामि? ज्ञानामृतः समरसः आकाशवत् अहम्। सर्वस्याद्वैतस्वरूपं कथं वदामि? द्वैतस्वरूपं कथं वदामि? नित्याऽनित्यस्वभावं कथं वदामि? ज्ञानामृतः समरसः आकाशवत् अहम्। न स्थूलः, न सूक्ष्मः, न आगमनं, न गमनं, न आदि, न अन्त, न मध्य, नोच्च, न नीचः, परमं सत्यम् वदामि—ज्ञानामृतः समरसः आकाशवत् अहम्। विज्ञानं सर्वेन्द्रियाणि आकाशवत्, विज्ञानं सर्वविषया आकाशवत्, विज्ञानं एकं शुद्धं न बद्धं न मुक्तं, ज्ञानामृतः समरसः आकाशवत् अहम्। न दुर्निरीक्ष्यः, न सुलभदर्शनः, न रूपसमीप्यः, हे प्रिय, ज्ञानामृतः समरसः आकाशवत् अहम्। अहं तदग्निः यः अकर्मत्वं दहति, अहं तदग्निः यः दुःखं च अदुःखं च दहति, अहं तदग्निः यः देहित्वं च अदेहित्वं च दहति, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। अहं तदग्निः यः पापपापरहितत्वं दहति, धर्माधर्मौ दहति, बन्धमोक्षौ दहति, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। नास्तित्वानास्तित्वं मम, न संयोगवियोगौ, न मनोऽमानसम्, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। न मम मोहमोहरहितस्य भावना, न दुःखदुःखरहितस्य भावना, न लोभालोभरहितस्य भावना, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। न मम संसारसूत्रं, न तृप्तिसुखं, न अज्ञानबन्धनं, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। न संसाररजः विकारः मम, न दुःखतमो विकारः मम, न गुणजन्यः विकारः मम, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। न दुःखजनकनियमः मम, न दुःखसंयुक्तमानसम्, अहङ्कारः अपि न मम, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। न गतिनिश्चितं स्थिरं वा, न कल्पितसृष्टिः, न स्वप्नजागरयोः अन्तः, न शुभाशुभम्, न सारासारयोः अन्तः, न चलाचलयोः अन्तः, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। न ज्ञेयज्ञातारौ, न कारणविचारः, न वाच्यं, न मनो बुद्धिः, तत्त्वं कथं वदामि? ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। परमार्थः न विभागो न अभेदः, न अन्तरं न बहिः, सृष्ट्यादिपूर्वकः, असङ्गः, न किञ्चिदस्ति, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। केवलं अहं तत्त्वं, रागादिदोषरहितः, दैवादिदोषरहितः, संसारदुःखरहितः, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। त्रय्यवस्थायाम् अभावात् चतुर्थं कथं? त्रिकाले अभावात् दिशः कथं? परं शान्तं तत्त्वं, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। दीर्घह्रस्वयोः, विस्तीर्णसंकीर्णयोः, कोणवृत्तयोः, न मम भेदः, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। माता पिता च पुत्रादयो न मम, जातमृतं न मम, मनो वा अन्यत् किञ्चित् न मम, अयं परमार्थः अव्यग्रः स्थिरः, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। विशुद्धः, परमविशुद्धः, अचिन्त्यः, अनन्तरूपः, निर्मलः, परमनिर्मलः, अचिन्त्यः, अनन्तरूपः, अविभक्तः, परमविभक्तः, अचिन्त्यः, अनन्तरूपः, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। ब्रह्मादिदेवानां, स्वर्गादिलोकानां वा, अस्तित्वं कथं? एकं शुद्धं द्वितीयरहितं तत्त्वं चेत्, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। निषेधातीतस्य शुद्धस्य, शेषातीतस्य शुद्धस्य, लक्षणातीतस्य शुद्धस्य, वचनं कथं? ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। सदा परमकर्म करोमि अकर्मकर्मातीतम्, सदा परमानन्दं करोमि सङ्गासङ्गवर्जितः, सदा आनन्दे तिष्ठामि देहादेहवर्जितः, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। मायया संसारकल्पना न मम विकारः, कुटिलतावञ्चनयोः सृष्टिः न मम विकारः, सत्यासत्यविभागः न मम विकारः, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। कालविभागः न मम, न पृथक्त्वं, न अन्तःप्रबोधवर्जितः, न बधिरः, न मूकः, सर्वकल्पनावर्जितः, न शुद्धाशुद्धयोः लक्षणम्, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। न गुरुशिष्ययोः विभागः, न मनोऽमानसम्, विज्ञानं सर्वविभागवर्जितम्, निश्चलम्, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। इमां काननसदृशीं अवस्थां कथं वर्णयामि? अस्य निःसंशयस्य समाधानं कथं वदामि? सदा समः, निश्चलः, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। सदा प्रकाशमानः, चेतनाचेतनरहितः, बीजबीजरहितः, बन्धमोक्षरहितः, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। सदा प्रकाशमानः, उत्पत्तिवर्जितः, संसारवर्जितः, विनाशवर्जितः, ज्ञानामृतः एकरसः आकाशवत् अहम्। एवं, हे सुमित्रे, आत्मस्वरूपं शिवस्वरूपं यः एवमवेत्ति, स एव परमानन्दे तिष्ठति, एकरसः, निर्मलः, ज्ञानामृतस्वरूपः, आकाशवत्।