यः पुरुषः रागद्वेषविमुक्तः सर्वभूतहिते रतः स्थिरः ज्ञाननिष्ठः च, सः परमं पदं प्राप्नोति। यथा घटभङ्गे घटान्तर्गतं आकाशं महाकाशे लीयते, तथा योगिनः देहक्षये स्वात्मनि, परमात्मनि, लीयते। एषा उपदेशः कर्मयुक्तानां कृते, तेषां बुद्धिः समाप्ता अपि तेषां मार्गः भवति। योगनिष्ठानां कृते तु न उपदिष्टः, तेषां बुद्धिः समाप्ता अपि तेषां मार्गः भवति। कर्मयुक्तानां मार्गः वाक्-इन्द्रियैः उपदिश्यते, योगिनां मार्गः तु अनिर्वचनीयः, यत्र कुत्रापि, तैः प्राप्तः। योगिनः एतत् अनकल्पितं मार्गं ज्ञात्वा, सर्वकल्पनां त्यक्त्वा, स्वयमेव साक्षात्कारः उत्पद्यते। तीर्थे, चाण्डालगृहे, वा यत्र कुत्रापि मरणे, योगी गर्भं न पश्यति, परं ब्रह्म लीयते। यः स्वस्य जन्मरहितं, अकल्पनीयं स्वरूपं पश्यति, सः इच्छानुसारं आचरति, दोषैः न लिप्यते; किमपि न करोति चेत्, अहंकाराभावात्, न बध्न्यते, न त्यागी, न तपस्वी। रोगरहितः, निर्निमेषः, निराकारः, निराधारः, अशरीरः, निरविधः, द्वन्द्वातीतः, मोहरहितः, अनवरतशक्तिमान्, सः नित्यं प्रभुं आत्मानं प्राप्नोति। यत्र न वेदः, न दीक्षा, न मुण्डनं, न गुरुः, न शिष्यः, न तन्त्रसिद्धिः, न हस्तमुद्राः, तत्र नित्यं प्रभुं आत्मानं प्राप्नोति। न शैवः, न शाक्तः, न मानवः मार्गः, न शरीरं, न रूपं, न पदानि, न आरम्भः, न समाप्तिः, न पात्राणि, तत्र नित्यं प्रभुं आत्मानं प्राप्नोति। यस्य स्वभावात् चराचरं विश्वं उत्पद्यते, तिष्ठति, लीयते, यथा जलात् फेनबुद्बुदाः, तत्र नित्यं प्रभुं आत्मानं प्राप्नोति। यत्र न प्राणायामः, न दृष्टिः, न आसनं, न ज्ञानं, न अज्ञानं, न नाडीगति, तत्र नित्यं प्रभुं आत्मानं प्राप्नोति। यत्र न अनेकता, न एकता, न उभयता, न अन्यता, न सूक्ष्मता, न दीर्घता, न महानता, न शून्यता, न प्रमाणं, न वस्तु, न समता, तत्र नित्यं प्रभुं आत्मानं प्राप्नोति। यत्र शिष्टः वा अशिष्टः, संगृहीतः वा असंगृहीतः, कृतः वा अकृतः, तत्र नित्यं प्रभुं आत्मानं प्राप्नोति। यत्र न मनः, न बुद्धिः, न शरीरं, न इन्द्रियाणि, न तन्मात्राणि, न स्थूलपञ्चभूतानि, न अहंकारः, न आकाशस्वभावः, तत्र नित्यं प्रभुं आत्मानं प्राप्नोति। सृष्टिप्रलये परमात्मनि प्राप्ते, योगिनः मनः विकल्परहितं, तदा शुद्धिः, अशुद्धिः, लिङ्गभावः, सर्वे विहिताः, निषिद्धाः अपि। यत्र मनः वाक् च न आगच्छतः, तत्र गुरोः उपदेशः कथं स्यात्? तथापि गुरुः एतत् उपदिश्य, तत्त्वं सममुपशोभते। एवं द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः। गुणागुणविभागः नास्ति, किञ्चन नास्ति, रागद्वेषविमुक्तः, शुद्धः, निरुपाधिः, गुणागुणरहितः, सर्वव्यापी, विश्वरूपः, आकाशस्वरूपे शिवं कथं पूजयामि? श्वेतादिवर्णरहितः, सदा शिवः, एषः कार्यकारणं परमशिवः, भेदरहितः, अहं शुद्धः शिवः, आत्मानं आत्मनि कथं पूजयामि, सुमित्रे? मूलमूलरहितः, सदा उत्पन्नः, धूमधूमरहितः, दीपदीपरहितः, ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। इच्छारहिते इच्छां कथं कथयामि? आसक्तिरहिते आसक्तिं कथं कथयामि? साररहिते सारं कथं कथयामि? ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। अद्वैतस्वरूपे सर्वस्य कथं कथयामि? द्वैतस्वरूपे सर्वस्य कथं कथयामि? नित्यनित्यस्वभावे सर्वस्य कथं कथयामि? ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। न स्थूलः, न सूक्ष्मः, न आगमनं, न गमनं, न आदि, न अन्तः, न मध्यः, न उच्चः, न नीचः; सत्यं, परमं वदामि, ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। चैतन्यं सर्वेन्द्रियाणि, आकाशवत्; चैतन्यं सर्ववस्तूनि, आकाशवत्; चैतन्यं एकं शुद्धं, न बद्धं, न मुक्तं; ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। न कठिनसुलभबोधरहितः, न कठिनसुलभदर्शनरहितः, न सन्निकृष्टस्वरूपरहितः, प्रिय, ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। अहं तत्र क्रियारहितं दाहयामि; दुःखसुखरहितं दाहयामि; देहदेहरहितं दाहयामि; ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। अहं तत्र पापपापरहितं दाहयामि; धर्माधर्मरहितं दाहयामि; बन्धमोक्षरहितं दाहयामि; ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। अस्तित्वानस्तित्वरहितः, बाल, संयोगवियोगरहितः, बाल, मनः-अमनःरहितः, बाल, ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। मोहामोहरहितं, दुःखसुखरहितं, लोभालोभरहितं, ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। संसारसूत्रं नास्ति, तुष्टिसुखं नास्ति, अज्ञानबन्धनं नास्ति, ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। संसारधूल्याः न परिवर्तनं, दुःखान्धकारात् न परिवर्तनं, गुणस्वभावात् न परिवर्तनं, ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। दुःखजनितनियमः नास्ति, दुःखसंयोगजनितमनः नास्ति, अहंभावः नास्ति, ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। गति-अगति-निरोधः नास्ति, कल्पितसृष्टिः नास्ति, स्वप्नजागरनन्तः नास्ति, शुभाशुभं नास्ति, सारासारान्तः नास्ति, गति-अगति नास्ति, ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। न ज्ञेयम्, न ज्ञाता, न कारणविचार्यं, वाक्-मनः-बुद्ध्याः परे, तत्त्वं कथं वदामि? ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। परमं तत्त्वं न विभक्तं, न अविभक्तं, न अन्तः, न बहिः; तद् कथं वर्णयामि? सृष्टिपूर्वं, अनासक्तं, किञ्चन नास्ति सत्यम्; ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। अहं एव तत्त्वं, रागादिदोषरहितः; अहं एव तत्त्वं, दैवदोषरहितः; अहं एव तत्त्वं, संसारदुःखरहितः; ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। त्रय्यवस्थाः नास्ति चेत्, चतुर्थः कथं? त्रिकालाः नास्ति चेत्, दिशः कथं? परमं शान्तं तत्त्वं, ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। दीर्घं-ह्रस्वं नास्ति, विस्तीर्णं-संकीर्णं नास्ति, कोणं-वृत्तं नास्ति; ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्। माता-पिता-शिशुः नास्ति, जन्म-मरणं नास्ति, मनः-किञ्चन नास्ति; परमं तत्त्वं अचलं, स्थिरं; ज्ञानामृतः, एकरसः, विशालः, आकाशवत्।