ਅਵਧੂਤਗੀਤਾ

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਿਰਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕੀਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਰਵੋਚ ਰੂਪ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਰੂਪ ਵੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਉਪਦੇਸ਼, ਨਾ ਕੋਈ ਸੀਮਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ, ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਲਾਜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਕਿਉਂ? ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਬਣ। ਏ ਪਿਆਰੇ, ਅਦਵੈਤਤਾ ਦੇ ਅਮਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਲੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਅਗਿਆਨ, ਨਾ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ; ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਐਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗਿਆਨ ਨਾ ਤਰਕ ਹੈ, ਨਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨਤਾ; ਨਾ ਥਾਂ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਮੈਂ ਓਹੀ ਸੱਚਾਈ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਚੇਤਨਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜਨਮਜਾਤ, ਸਦਾ ਇਕਸਾਰ। ਨਾ ਮੈਂ ਜੰਮਿਆ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹਾਂ; ਨਾ ਮੇਰੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਹਨ। ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ, ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਅਟੱਲ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ—ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ—ਇਹ ਦੁਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਵਿਚ ਡੋਲਣਾ! ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਿਰਰੂਪ, ਸਦਾ “ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ”—ਭੇਦ ਤੇ ਅਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਨਾ ਮਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਪਿਓ, ਨਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਨਾ ਤੈਨੂੰ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਹਨ। ਤੂੰ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਹੈਂ, ਨਾ ਵਿਰੋਧੀ—ਫਿਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ? ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮਨ, ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਉਗਣਾ, ਨਾ ਡੁੱਬਣਾ। ਜੋ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੇਹ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਨਾ ਅਖੰਡ, ਨਾ ਵਿਖੰਡ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਸਭ ਕੁਝ, ਨਾ ਕੁਝ ਵੀ—ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸੀ ਜਾਣ। ਨਾ ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ; ਨਾ ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਨਾ ਮੌਜੂਦਾ। ਨਾ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਨਾ ਸਰੀਰਧਾਰੀ, ਨਾ ਅਸਰੀਰ—ਫਿਰ “ਮੇਰਾ” ਜਾਂ “ਤੇਰਾ” ਕੀ? ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਵਾਸਨਾ, ਨਹੀਂ; ਨਾ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕੋ ਆਤਮਾ ਜਾਣ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਏ ਦੋਸਤ, ਮਨ, ਵਧੇਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਮੂਲ ਗੱਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ: ਤੂੰ ਆਪ ਸੱਚ ਹੈਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਯੋਗੀ ਓਥੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੁਹੜੇ ਦੇ ਘਰ, ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਯਾਦ ਭੀ ਗੁਆਚ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਓਸ ਵੇਲੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਧਨ, ਸੁਖ, ਮੁਕਤੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ—ਯੋਗੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਾਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ, ਭਵਿੱਖ ਜਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਕਰਮ—ਨਾ ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਭੋਗਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਖੜਾ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਅਵਧੂਤ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨੰਗਾ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੌਥਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ, ਓਥੇ ਨਾ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਨਾ ਪਾਪ, ਨਾ ਬੰਧਨ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਓਥੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਲੱਭਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਾ ਛੰਦ, ਨਾ ਤੰਤਰ; ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਚਿੰਤਨ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਇਹ ਉਚਾਰਣ ਪਰਮ ਅਵਧੂਤ ਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ-ਖਾਲੀ; ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਹ ਗੱਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਮੂਰਖ, ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ—ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਘਟਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਗਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੋਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਇੱਥੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣੀਆਂ; ਕੇਵਲ ਮੂਲ ਭਾਵ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਲੈਣ। ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੰਗ ਜਾਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਜੋ ਅਚਲ ਹੈ, ਉਹ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਜੋ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਦੇ, ਇਕੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਅਦਵੈਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹਾਂ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਰਤਾ, ਸ਼ਿਵ—ਆਉਣ-ਜਾਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਡੋਲ। ਮੈਂ ਪੂਰਨ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਨੂੰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਵੰਡਦਾ ਨਹੀਂ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਮੈਂ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲਬੁਲੇ ਉਠਦੇ ਤੇ ਵਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਭੂਤ, ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਉਂ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਰਮ, ਤਰਲ, ਤੇਜ਼, ਮਿੱਠੇ ਜਾਂ ਕੌੜੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ। ਕੌੜਾਪਣ, ਠੰਡਕ, ਨਰਮੀ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਆਤਮਾ ਅਭੇਦ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਨਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ, ਪਰਮ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਮਲ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ, ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ। ਇਹ ਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ, ਨਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੀ।