ਅਵਧੂਤਗੀਤਾ

ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੋ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਜਾਣਣਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ? ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਮੋਹ ਜਾਂ ਅਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਨਾ ਕੋਈ ਛਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਛਾਂ ਰਹਿਤ; ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਅਸਲਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ, ਨਿਰਮਲ। ਮੈਂ ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਸਵਭਾਵਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਜਾਤੀ, ਨਾ ਆਸ਼੍ਰਮ। ਮੈਂ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਦਾ ਅਟੁੱਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ; ਨਾ ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਨਾ ਖਾਲੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਪੰਜ ਖਾਲੀਅਤਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ। ਮੈਂ ਨਾ ਨਪੂੰਸਕ ਹਾਂ, ਨਾ ਪੁਰਖ, ਨਾ ਮਹਿਲਾ; ਨਾ ਗਿਆਨ ਹਾਂ, ਨਾ ਕਲਪਨਾ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਜਾਂ ਅਸੁਖੀ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ? ਨਾ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ—ਸੱਚ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈਆਂ? ਮੈਂ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੋਖਸ਼ੀਤ; ਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ। ਨਾ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ; ਨਾ ਵਿਅਪਕ, ਨਾ ਵਿਅਪਿਤ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੋਖਸ਼ੀਤ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ? ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਰਵੋੱਚ ਸਰੂਪ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਰੂਪ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ, ਨਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਨਾ ਸੀਮਾ, ਨਾ ਕਰਮ; ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮੈਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ, ਨਿਰਦੇਹ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਤੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖਣ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਜ ਨਹੀਂ। ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਆਪ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਆਪ ਹੀ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਬਣ। ਪਿਆਰੇ, ਅਦਵੈਤਤਾ ਦੇ ਅਮਰ ਰਸ ਨੂੰ ਪੀ ਲੈ। ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਅਜਾਣਤਾ, ਨਾ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ; ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਇੰਝ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗਿਆਨ ਨਾ ਤਰਕ ਹੈ, ਨਾ ਸਮਾਧੀ; ਨਾ ਥਾਂ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਮੈਂ ਉਹ ਅਸਲਤ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੁਚੇਤਨ, ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ, ਸਵਭਾਵਕ ਤੇ ਸਦਾ ਇੱਕੋ। ਨਾ ਜਨਮ, ਨਾ ਮੌਤ; ਨਾ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ। ਮੈਂ ਨਿਰਲੇਪ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਣ ਜਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ, ਅਟੱਲ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਭੇਦ ਕਿੱਥੋਂ? ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਏ! ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ—ਇਹ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਵਿਚ ਡੋਲਣਾ! ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ‘ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ’—ਭੇਦ ਤੇ ਅਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਨਾ ਮਾਂ, ਨਾ ਪਿਓ, ਨਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਪੁੱਤ, ਨਾ ਦੋਸਤ। ਤੂੰ ਨਾ ਪੱਖਪਾਤੀ, ਨਾ ਵਿਰੋਧੀ—ਫਿਰ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਉਠਦੀ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮਨ, ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਨਾ ਡੁੱਬਣਾ। ਜੋ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਰੂਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਨਾ ਅੰਡਵੰਡ, ਨਾ ਵੰਡਿਆ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਸੁੱਖ, ਨਾ ਸਭ ਕੁਝ, ਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸੀ ਜਾਣ। ਨਾ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ; ਨਾ ਪਿਛਲੇ, ਨਾ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਮ; ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਰਹਿਤ—ਫਿਰ ‘ਮੇਰਾ’ ਜਾਂ ‘ਤੇਰਾ’ ਕੀ? ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਕਾਮਾਦਿਕ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੁੱਖ; ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਇਕੋ ਆਤਮਾ ਮੰਨ। ਮਨ, ਦੋਸਤ, ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਸਭ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਉਹ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ: ਤੂੰ ਆਪ ਸੱਚ ਹੈਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਯੋਗੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਤੀਰਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਘਰ, ਜੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਯਾਦ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਅਪਕ ਮੋਖਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖਸ਼, ਸਭ ਜੰਤੂ—ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਅਚਲ—ਯੋਗੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਾਂ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਕਰਮ—ਮੈਂ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਭੋਗਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਜੋ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਖੜਾ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਵਧੂਤ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨੰਗਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੌਥਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਪਾਪ, ਨਾ ਪੁੰਨ, ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਣ, ਨਾ ਛੁਟਕਾਰਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਥੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਾ ਛੰਦ, ਨਾ ਤੰਤ੍ਰ; ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਧਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਇਹ ਉਚਾਰਣ ਪਰਮ ਅਵਧੂਤ ਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਵੀ ਹੈ, ਨਾ ਖਾਲੀ ਵੀ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵਕਤਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਇੰਦਰੀ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੂਰਖ, ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਘਰਵਾਲਾ—ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਤਨ ਗੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੌਣ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕਾਵਿ-ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣੇ; ਕੇਵਲ ਸਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਨੌਕਾ ਵੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਚੇਤਨਾ, ਸੁਖਦਾਈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੈ।