ਅਵਧੂਤਗੀਤਾ

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਘੜਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੰਡ ਦੇ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਨਾ ਤਾਂ ਘੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਘੜੇ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਨਾ ਕੋਈ ਜੀਵਾਤਮਾ, ਨਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ; ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜਾਣ, ਜੋ ਗਿਆਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ, ਸਦਾ ਕਾਇਮ। ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਵੀ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਜਾਣ ਲੈ। ਨਾ ਕੋਈ ਵੇਦ ਹਨ, ਨਾ ਲੋਕ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਯਜ్ఞ, ਨਾ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਨਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਜਨਮ; ਨਾ ਧੂੰਏ ਵਾਲਾ ਰਾਹ, ਨਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਰਾਹ—ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਏਕ ਰੂਪਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਨਾ ਤੂੰ ਵਿਆਪਕ ਹੈਂ, ਨਾ ਵਿਆਪਿਤ, ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦ੍ਵੈਤ ਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਮਾਨ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ। ਜਿਹੜਾ ਸੱਚ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਝੂਠਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਤਦ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਦਵੈਤ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ, ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਜਨਮਾ, ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨਿਰਾਕਾਰ ਜਾਣ, ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਣ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜਾਣ, ਤੇ ਇੱਕੋ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰੂਪ ਜਾਣ। ਤੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਫੇਰ ਹੋਰ ਕੀ ਜਾਣਣਾ ਹੈ? ਜੋ ਆਤਮਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਏ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਇੱਥੇ ਮੋਹ ਜਾਂ ਅਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਨਾ ਕੋਈ ਛਾਂ, ਨਾ ਬੇਛਾਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਦਾਗ ਰਹਿਤ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਧਿਆ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਸਾਫ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਪੱਕੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਮਹੱਤ ਤੱਕ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਫੇਰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਇਕਸਾਰ, ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਾ ਖਾਲੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਜ ਖਾਲੀਅਤਾਂ ਵਾਂਗ। ਮੈਂ ਨਾ ਨਪੁੰਸਕ ਹਾਂ, ਨਾ ਮਰਦ, ਨਾ ਔਰਤ; ਨਾ ਗਿਆਨ ਹਾਂ, ਨਾ ਕਲਪਨਾ। ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਨੰਦਮਈ ਜਾਂ ਆਨੰਦ ਰਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਨਾ ਛੇ-ਅੰਗੀ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ—ਸੱਚ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਤਾਂ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਮੈਂ ਨਾ ਬੰਧਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੁਕਤ; ਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ। ਨਾ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ; ਨਾ ਵਿਆਪਕ, ਨਾ ਵਿਆਪਿਤ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਫ਼ਰਕ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਬੰਧਿਆ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰੂਪਵਾਨ ਜਾਂ ਅਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ; ਉਹ ਰੂਪ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਗੁਰੂ, ਨਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਨਾ ਸੀਮਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਦੇਹ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, "ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹਾਂ"—ਫਿਰ ਵੀ ਲਜਾਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਆਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ, ਆਪ ਬਣ। ਏ ਪਿਆਰੇ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੇ ਅਮਰ ਰਸ ਨੂੰ ਪੀ ਲੈ। ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਅਜਾਣਤਾ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਇਕੱਠੇ; ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਐਸੇ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗਿਆਨ ਨਾ ਤਰਕ ਹੈ, ਨਾ ਸਮਾਧੀ; ਨਾ ਥਾਂ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਮੈਂ ਉਹ ਹਕੀਕਤ ਹਾਂ, ਜੋ ਆਪ-ਚੇਤਨ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਮਰਦਾ; ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਗੁਣ, ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿੱਥੋਂ? ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਸਥਿਰ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ—ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਕਸਾਰ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ—ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵਿਚ ਝੂਲਣਾ! ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਿਰੂਪ, ਸਦਾ "ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ"—ਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਅਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਕੋ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਮਾਂ, ਪਿਓ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਦੋਸਤ। ਤੂੰ ਨਾ ਪੱਖਪਾਤੀ, ਨਾ ਵਿਰੋਧੀ—ਫਿਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ? ਤੇਰੇ ਲਈ, ਏ ਮਨ, ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਨਾ ਡੁੱਬਣਾ। ਜੋ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਾ ਅਖੰਡ, ਨਾ ਖੰਡਤ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਸਭ ਕੁਝ, ਨਾ ਕੁਝ ਵੀ—ਆਤਮਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣ। ਮੈਂ ਨਾ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ; ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪਿਛਲੇ, ਨਾ ਮੌਜੂਦਾ। ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸਰੀਰਧਾਰੀ, ਨਾ ਅਸਰੀਰੀ—ਫਿਰ "ਮੇਰਾ" ਜਾਂ "ਨਾ ਮੇਰਾ" ਕੀ? ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਰਾਗ ਜਾਂ ਤਨ ਦਾ ਦੁਖ ਨਹੀਂ; ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਇੱਕੋ ਆਤਮਾ ਜਾਣ। ਏ ਦੋਸਤ ਮਨ, ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਸਭ ਕੁਝ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ: ਤੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਆਪਕ। ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੌਤ ਸਮੇਂ, ਜੋਗੀ ਉਥੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਤੀਰਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਘਰ, ਜੇ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਯਾਦ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਮੋਖਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।