ਏ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੰਗ ਹੈ, ਨਾ ਬੇਰੰਗ, ਨਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਨਾ ਫਲ, ਨਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਨਾ ਅਫ਼ਰਕ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਗਿਆਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਦੁਅਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਗਿਆਨ ਸਦਾ ਨਿਰੰਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਬੰਧਨ ਮਿਲਦਾ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਨਾ ਮਿਲਾਪ, ਨਾ ਵਿਛੋੜਾ, ਨਾ ਤਰਕ, ਨਾ ਅਤਰਕ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਸਮਾਂ ਤੇ ਅਸਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਟ ਗਏ ਹਨ; ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਮਲ ਸੱਚ ਹੀ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਰੀਰਤਾ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਵਸਥਾ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਸੁੱਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਉਚਾ ਤੱਤ ਬਿਆਨ ਤੇ ਅਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਨਾ ਕੋਈ ਮੂਲ, ਨਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਨਾ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਤੱਤ; ਸਭ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ, ਪਦਾਰਥ-ਅਪਦਾਰਥ, ਇੱਛਾ-ਅਨਿਛਾ—ਇਹ ਸਭ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਸੋਗ-ਅਸੋਗ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਪਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸੱਚਾਈ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਅੰਕੁਰ, ਨਾ ਮੂਲ, ਨਾ ਵਿਸਥਾਰ; ਨਾ ਚਲਣ, ਨਾ ਅਚਲਤਾ; ਨਾ ਸਮਾਨਤਾ, ਨਾ ਅਸਮਾਨਤਾ; ਨਾ ਖੋਜ, ਨਾ ਅਖੋਜ। ਇੱਥੇ ਤੱਤ ਹੀ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਵਿਅੱਖਿਆ ਹੈ; ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਕਰਤੂਤ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ? ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੋਚ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ? ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ, ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਲੇਪ, ਸਮਤਾ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਉੱਚ ਅਵਧੂਤ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਜਗਤ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ; ਜੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ, ਅਤਿ-ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀਅ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਲਨਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੱਤ ਭੇਦ ਤੇ ਅਭੇਦ, ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਅਤਿ-ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਸੀਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਇਹ ਮਨ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਅਤਿ-ਮੰਗਲਮਈ, ਮਨ ਜਾਂ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਅਨੁਤਪੰਨ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਜੇ ਸਭ ਇੱਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਅਤਿ-ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਅੱਗ ਕਿੱਥੋਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇੱਛਾ-ਅਨਿਛਾ, ਕਰਮ-ਅਕਰਮ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਟ ਗਿਆ; ਜੇ ਸਭ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਕਿੱਥੋਂ? ਜੇ ਨਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਨਾ ਅਮੂਲ; ਨਾ ਖ਼ਾਲੀਪਨ, ਨਾ ਅਖ਼ਾਲੀਪਨ—ਸਭ ਇੱਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਅਤਿ-ਮੰਗਲਮਈ—ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਜਾਂ ਆਖਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਜਾਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਭੇਦ ਤੇ ਅਭੇਦ, ਸਭ ਮਿਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਤੀਜੀ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿੱਥੋਂ? ਕੋਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਕੋਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣਿਆ—ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਸਭ ਇੱਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਅਤਿ-ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ, ਇੰਦ੍ਰੀ, ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਮਨ ਕਿੱਥੋਂ? ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਹਵਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਸਭ ਇੱਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਅਤਿ-ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਦਲ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੋਂ? ਕਲਪਿਤ ਜਗਤ, ਕਲਪਿਤ ਦੇਵਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਟ ਗਏ; ਜੇ ਸਭ ਇੱਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਅਤਿ-ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਕਿੱਥੋਂ? ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ, ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਜਾਣਾ ਕਿਵੇਂ? ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ; ਕਾਰਣ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਅਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿੱਥੋਂ? ਕੋਈ ਤੀਜੀ ਚੀਜ਼ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਦੂਜਾ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ; ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੁੱਢਾਪਾ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਬਚਪਨ ਕਿੱਥੋਂ? ਇਹ ਅਸ਼ਰਮ ਤੇ ਜਾਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਕਾਰਣ ਤੇ ਕਰਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਜਾਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿੱਥੋਂ? ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਾ ਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਅਜਨਮੀ—ਇਹ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ; ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ ਕਿੱਥੋਂ? ਮਰਨਾ-ਨਾ-ਮਰਨਾ, ਮਰਦ-ਨਾ-ਮਰਦ, ਔਰਤ-ਨਾ-ਔਰਤ—ਇਹ ਸਭ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ; ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਖ ਜਾਂ ਅਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ? ਜੇ ਇਹ ਮੋਹ ਤੇ ਸੋਗ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਸੋਚ ਕਿੱਥੋਂ? ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਅਦੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿੱਥੋਂ? ਯਜਮਾਨ ਤੇ ਯਜਨਾ, ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਨ—ਇਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਕਿੱਥੋਂ? ਸੋਗ ਤੇ ਅਸੋਗ, ਅਭਿਮਾਨ ਤੇ ਅਨਭਿਮਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਗਾਵ ਜਾਂ ਅਲਗਾਵ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿੱਥੋਂ? ਮੋਹ-ਅਮੋਹ, ਲਾਲਚ-ਅਲਾਲਚ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੇਦ ਜਾਂ ਅਭੇਦ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿੱਥੋਂ? ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ—ਇਥੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਹੰਸਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਝੂਠੀ ਹੈ; ਜੇ ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਪਰਣਾਮ ਜਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਿੱਥੋਂ? ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਮਿਟ ਗਿਆ; ਜੇ ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਿੱਥੋਂ? ਕਲਪਿਤ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ, ਕਲਪਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ; ਜੇ ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਿੱਥੋਂ? ਕਦੇ ਕੋਈ ਰਾਗੀ ਜਾਂ ਅਰਾਗੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ; ਜੇ ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਿੱਥੋਂ? ਸਰੀਰ ਤੇ ਅਸਰੀਰਤਾ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਚਾਲ-ਚਲਨ ਸੱਚ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਿੱਥੋਂ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ, ਅਦੁੱਤੀਅ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਤੇ ਅਤਿ-ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ, ਸੋਗ, ਭੇਦ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।