ਸੰਤ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਆਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕੋ ਸੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਲਈ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਨਾ ਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਲੀਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਲੀਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਇਹ ਹੈ' ਜਾਂ 'ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ' ਵਿਚ ਲੀਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ, ਸਮਾਨ ਸੱਚ ਹੈਂ, ਨਿਰਦੇਹ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ' ਜਾਂ 'ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ' ਕਿਵੇਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਮਹਾਨ ਵਾਕ 'ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ' ਰਾਹੀਂ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ'—ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਤੂੰ ਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ, ਅਟੁੱਟ ਤੌਰ ਤੇ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਿਆਨ ਹੈ—ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਾਂ? ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਜੇ ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਸਰਵੋਤਮ ਸੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਮਾਨ ਸਰੂਪ— ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹਾਂ, ਨਾ ਸਮਾਨ ਸੱਚ, ਨਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਯ ਤੇ ਵਿਸ਼ਯੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੋਈ ਅਨੰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸੱਚ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਸਰਵੋਤਮ ਸੱਚ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਆਪ ਹੀ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਨਾ ਹਿੰਸਕ ਹੈ, ਨਾ ਅਹਿੰਸਕ। ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ, ਸਮਾਨ ਸੱਚ, ਨਿਰਦੇਹ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਭੁਲਾਵਾ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਭੁਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜਿਵੇਂ ਮਟਕਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਉਸ ਅੰਦਰਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ, ਵੰਡ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਜਦ ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਕੋਈ ਮਟਕਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮਟਕੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਨਾ ਜੀਵਾਤਮਾ, ਨਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ। ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ, ਚੈਤਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇਹੀ ਜਾਣ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ। ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ-ਖਾਲੀ ਵੀ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਵੇਦ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਲੋਕ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਯਜ, ਨਾ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਨਾ ਕੁਟੰਬ ਜਾਂ ਜਨਮ; ਨਾ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਰਾਹ, ਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਰਾਹ—ਸਰਵੋਤਮ ਸੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਹੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਪੂਰਨ ਹੋ, ਤਦ ਤੂੰ ਵਿਆਪਕ ਜਾਂ ਵਿਆਪਿਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੀ ਇਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦ੍ਵੈਤ ਦੀ; ਪਰ ਉਹ ਸਮਾਨ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ, ਜੋ ਦ੍ਵੈਤ ਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਾ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੰਗ, ਨਾ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਹੈ? ਜਦ ਇਹ ਸਾਰਾ—ਸਰੀਰ ਆਦਿ—ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਦ੍ਵੈਤ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਸੁਭਾਵਿਕ ਆਤਮਾ, ਸਰਵੋਤਮ, ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਇਕੋ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ—ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਯ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਜਨਮਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਨਿਰਾਕਾਰ ਜਾਣ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਣ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜਾਣ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਜਾਣ। ਤੂੰ ਸੱਚ ਹੈਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਜਾਣਾਂ? ਜੋ ਆਪ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਯ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਪਿਆਰੇ, ਇਲੂਜ਼ਨ ਜਾਂ ਅਨਿਲੂਜ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਅਪਰਛਾਵਾਂ। ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਨਿਰਮਲ। ਮੈਂ ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਮਹੱਤੱਤ ਤੱਕ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਫਿਰ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਅਟੁੱਟ; ਨਾ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯ। ਮੈਂ ਨਾ ਨਪੁੰਸਕ ਹਾਂ, ਨਾ ਪੁਰਖ, ਨਾ ਇਸਤ੍ਰੀ; ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਕਲਪਨਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਜਾਂ ਸੁਖ ਰਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਨਾ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ, ਨਾ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ—ਸੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਚੌਥਾ ਪਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੁਕਤ; ਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ। ਮੈਂ ਨਾ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ; ਨਾ ਵਿਆਪਕ, ਨਾ ਵਿਆਪਿਤ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਿਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਚਾਰਯ ਹੈ, ਨਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਨਾ ਸੀਮਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸੁਭਾਵਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ, ਨਿਰਦੇਹ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਤੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਸਰਵੋਤਮ ਆਤਮਾ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਮਨਿਆ, ਤੂੰ ਰੋਂਦਾ ਕਿਉਂ ਹੈਂ? ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਆਪ ਬਣ। ਪ੍ਰੇਮੀ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਦਾ ਅਮਰ ਰਸ ਪੀ। ਨਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਅਗਿਆਨ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਇਕੱਠੇ; ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਇੰਝ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗਿਆਨ ਨਾ ਤਰਕ ਹੈ, ਨਾ ਧਿਆਨ; ਨਾ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਮੈਂ ਉਹ ਹਕੀਕਤ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਟ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ। ਮੈਂ ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਮਰਦਾ; ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਗੁਣ, ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਣ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਅਟੱਲ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?