ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਇਥੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਜਾਂ ਵੱਡਾ-ਛੋਟਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਅਤੇ ਅਖੇਡ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਖਰ ਅਕਾਲੀ ਉੱਚਾਰਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ‘ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ’—ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਸੱਚਾਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਹਰ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈਂ—ਫਿਰ, ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪ ਸਭ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਹੈਂ? ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਭ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ; ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ, ਸਭ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ; ਜੇ ਤੂੰ ਹਰ ਇਕੱਲੇਪਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ, ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕਲਪਿਤ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਸਾਰ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਅਥਾਂ ਦੀ, ਨਾ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਅਸਮੇਂ ਦੀ; ਏ ਮਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਸਾਰ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਨਾ ਘੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਘੜਾ; ਨਾ embodied ਆਤਮਾ, ਨਾ ਆਤਮਾ; ਨਾ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਵੰਡ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਨਾ ਚੱਕਰ, ਨਾ ਕੋਣ—ਏ ਮਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਸਾਰ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਨਾ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਨਾ ਅਖਾਲੀਪਣ; ਨਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਨਾ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ; ਨਾ ਸਭ ਕੁਝ, ਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਏ ਮਨ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਸਾਰ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਭੇਦ-ਅਭੇਦ ਦੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ; ਦੁਸ਼ਮਣ-ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਸਾਰ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਨਾਂ ਹੀ ਚੇਲੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਚਲਣ-ਅਚਲਣ ਦਾ ਭੇਦ; ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਨਿਰੰਤਰ ਹੈ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਅਰੂਪ; ਨਾ ਭੇਦ, ਨਾ ਅਭੇਦ; ਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਨਾ ਵਿਨਾਸ਼—ਏ ਮਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਸਾਰ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਨਾ ਪੁੰਨ ਦਾ ਬੰਧਨ, ਨਾ ਪਾਪ ਦਾ; ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੇ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਸਾਰ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਨਾ ਅਵਸਥਾ, ਨਾ ਅਨਵਸਥਾ; ਨਾ ਇਛਾ, ਨਾ ਅਨਿਛਾ; ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਹਨ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਨਿਰੰਤਰ ਅਸਲ ਹੈ; ਨਾ ਜੋੜ, ਨਾ ਵਿਛੋੜ; ਜੇ ਹਰ ਕੁਝ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਹੈ, ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਘਰ-ਬੇਘਰ ਜਾਂ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਸਾਥੀ ਇਕਸਾਰ; ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਸਕਤਤਾ ਤੇ ਅਨਸਕਤਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਨਾ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਨਾ ਅਪਰਿਵਰਤਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਭੇਦ, ਨਾ ਅਭੇਦ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਸੱਚ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕਸਾਰ ਹਨ; ਨਿਰੰਤਰ, ਅਚਲ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਨਾਂ ਵਿਵੇਕ, ਨਾ ਅਵਿਵੇਕ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਹੈ; ਨਾ ਕਲਪਨਾ, ਨਾ ਅਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੇ ਸਿਰਫ ਨਿਰੰਤਰ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ, ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਨਾ ਬੰਧਨ ਦੀ; ਨਾ ਪੁੰਨ, ਨਾ ਪਾਪ; ਨਾ ਪੂਰਨਤਾ, ਨਾ ਖਾਲੀਪਣ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਜੇ ਰੰਗ ਤੇ ਅਰੰਗ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਇਕਸਾਰਤਾ ਹੈ, ਕਾਰਨ-ਫਲ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਇਕਸਾਰਤਾ ਹੈ, ਭੇਦ-ਅਭੇਦ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਇਕਸਾਰਤਾ ਹੈ, ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਹੈ; ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਅਚਲ ਹੈ; ਦੁਇਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੰਤਰ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਚਲ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ; ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ; ਯੋਗ ਤੇ ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ; ਤਰਕ ਤੇ ਅਤਰਕ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਸਮਾਂ ਤੇ ਅਸਮਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕਣ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਿਰਫ ਪਵਿੱਤਰ ਸੱਚਾਈ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਅਸਰੀਰਤਾ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਸੁੱਥ-ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਉੱਚਾ ਬੋਲਣ ਤੇ ਅਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸਭ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ, ਹਰ ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ; ਨਾ ਅਸਲ, ਨਾ ਵਾਧਾ, ਨਾ ਪਰਿਵਰਤਨ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਅਪਦਾਰਥ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਛਾ ਤੇ ਅਨਿਛਾ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਸਾਰ; ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਦੁੱਖ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਨਾ ਅੰਕੂਰ, ਨਾ ਅਸਲ, ਨਾ ਵਾਧਾ; ਨਾ ਚਲਣ, ਨਾ ਅਚਲਣ, ਨਾ ਸਮਾਨਤਾ, ਨਾ ਭੇਦ; ਨਾ ਖੋਜ, ਨਾ ਅਖੋਜ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਅਸਲ, ਸਾਰਿਆਂ ਅਸਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ—ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਹੈ, ਏ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਨਨ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਅਵਧੂਤ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ, ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਅਤੁਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਲਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਪਰਮ ਤੱਤੁ ਭੇਦ ਤੇ ਅਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਆਪ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸੀਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਮਨ ਆਪ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਜਾਂ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ? ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਭੇਦ ਦਾ ਵਿਘਟਨ, ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਅਨੁਤਪੰਨ ਦਾ ਵਿਘਟਨ—ਜੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਨ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਛਾ-ਅਨਿਛਾ ਦੇ ਭੇਦ ਦਾ ਵਿਘਟਨ, ਕਰਮ-ਅਕਰਮ ਦੇ ਭੇਦ ਦਾ ਵਿਘਟਨ—ਜੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦਾ ਭੇਦ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਜਾਂ ਅਨਸਲ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਖਾਲੀਪਣ ਜਾਂ ਅਖਾਲੀਪਣ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ, ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਜਾਂ ਆਖਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?