ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜ୍ଞାନର ଗଥାରେ, ଏକ ଅପାର ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି—ଏହା ସମସ୍ତ ଆକାଶକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି, କିନ୍ତୁ କିଛି ଏହାକୁ ବ୍ୟାପି କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏହା ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ସୀମା ହୀନ ଓ ଅବିରତ ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଗୁଣ ହୀନ; ଯୋଗୀମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଆଧାର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ଦୀର୍ଘ ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆଧାର ନିଜେ ଆଧାର ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଜନ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଆଧାରହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର ବିଷ, ଯାହା ଭୟଙ୍କର ଓ ମୋହର ନିଦ୍ରା ଦେଇଥାଏ, ତାହା ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଅଜର, ଜନ୍ମଜାତ ଅମୃତ ଅଛି—ଏହା ଏହି ବିଷକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ଏହି ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଇଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ ଅରୂପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ପରେ ଅଛି—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟମ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ବାହ୍ୟ ଜଗତ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜନ୍ୟତା, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତର ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ—ଏହା ତଳକୁ ଅଳିଆ ର ପାଣି ପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଭ୍ରାନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ବାହ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ; ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯାହା, ତାହା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ—ଏହି ଅଳିଆ ର ପାଣି ପରି। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ରାତିରେ ଯେପରି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଛି, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଦୁଇ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଭ୍ରାନ୍ତି। ଏହି ଭିନ୍ନ ଅନୁଭୂତି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଲାଗି ନୁହେଁ; ଦାତା ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଅନେକ ନାମରେ ଗାଯାଏ। ଗୁରୁଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ଦୟାରେ, ମୂଢ଼ କିମ୍ବା ପଣ୍ଡିତ, ଯେଉଁଠି ଏକ ଜଣ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଭବସାଗରରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳରେ ଅନୁସ୍ଥିତ, ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ଓ ନିଶ୍ଚଳ, ଏମିତି ଜଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମାଟି ଦିଆ ବା ଭାଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଗଲା ପରେ ତାହାର ଭିତରର ଆକାଶ ବାହାର ଆକାଶରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଯୋଗୀ ତାଙ୍କ ଦେହ ରହି ନଥିଲେ, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଵରୂପ, ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଉପଦେଶ କ୍ରିୟାରେ ଲିନ୍ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ; ତାଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ତାଙ୍କର ପଥ। କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗରେ ଅନୁସ୍ଥିତ; ତାଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ତାଙ୍କର ପଥ। କ୍ରିୟାରେ ଲିନ୍ ଲୋକଙ୍କ ପଥ କଥା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ; ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେହି ପଥ ଅବ୍ୟାଖ୍ୟାନୀୟ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍୵ୟଂ ପ୍ରାପ୍ତ। ଏହି ଯୋଗୀମାନେ ଏହି ଅକଳ୍ପିତ ପଥକୁ ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଧାରଣାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ସ୍୵ୟଂ ଉଦୟ ହୁଏ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ଚଣ୍ଡାଳ ଘରେ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୋଗୀ ଜନ୍ମକୁ ଦେଖିନାହିଁ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଜଣ ନିଜ ଜନ୍ମହୀନ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ଵଭାବକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସେ ଚାହିଁଲେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୋଷ ଲାଗେ ନାହିଁ; କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅହଂକାର ନଥିବାରୁ, ସେ ବାନ୍ଧା ନୁହେଁ, ତ୍ୟାଗୀ ନୁହେଁ, ତପସ୍ବୀ ନୁହେଁ। ଏହି ଜଣ ରୋଗ ହୀନ, ସମ ନାହିଁ, ରୂପ ହୀନ, ଆଧାର ହୀନ, ଦେହ ହୀନ, ଇଚ୍ଛା ହୀନ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ମୋହ ଠାରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ଅବିରତ ଶକ୍ତି ସହିତ—ସେ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଭୁ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ନ ବେଦ, ନ ଦୀକ୍ଷା, ନ ମୁଣ୍ଡନ କ୍ରିୟା, ନ ଗୁରୁ, ନ ଶିଷ୍ୟ, ନ ଯନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧି, ନ ମୁଦ୍ରା ଓ ତାଲ—ସେଉଁଠି ଜଣ ଶାଶ୍ୱତ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ନ ଶୈବ, ନ ଶାକ୍ତ, ନ ମାନବ ପଥ, ନ ଦେହ, ନ ରୂପ, ନ ପଦା ଦିଆ, ନ ଆରମ୍ଭ, ନ ଶେଷ, ନ ପାତ୍ର—ସେଉଁଠି ଜଣ ଶାଶ୍ୱତ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ନିଜ ସ୍ଵଭାବରୁ ସମସ୍ତ ଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ଉଦ୍ଭବ, ବ୍ୟତିତ ଓ ଲୟ ହୁଏ—ପାଣିର ଝାଳ ଓ ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି—ସେଉଁଠି ଜଣ ଶାଶ୍ୱତ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ନ ପ୍ରାଣାୟାମ, ନ ଦୃଷ୍ଟି, ନ ଆସନ, ନ ଜ୍ଞାନ, ନ ଅଜ୍ଞାନ, ନ ନାଡିର ଗତି—ସେଉଁଠି ଜଣ ଶାଶ୍ୱତ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ନ ବହୁତ୍ୱ, ନ ଏକତ୍ୱ, ନ ଉଭୟ, ନ ଭିନ୍ନତା, ନ ସୂକ୍ଷ୍ମତା, ନ ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ନ ମହତ୍ତ୍ୱ, ନ ଶୂନ୍ୟତା, ନ ମାପ, ନ ବସ୍ତୁ, ନ ସମତା—ସେଉଁଠି ଜଣ ଶାଶ୍ୱତ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ନ ଶିଷ୍ଟ ନ ଅଶିଷ୍ଟ, ନ ଏକାଗ୍ର ନ ଅନେକାଗ୍ର, ନ କାର୍ଯ୍ୟ ହୀନ ନ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ—ସେଉଁଠି ଜଣ ଶାଶ୍ୱତ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ନ ମନ, ନ ବୁଦ୍ଧି, ନ ଦେହ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ନ ଫଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ନ ଅହଂକାର, ନ ଆକାଶର ସ୍ଵଭାବ—ସେଉଁଠି ଜଣ ଶାଶ୍ୱତ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟରେ, ଯେତେବେଳେ ଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଯୋଗୀର ମନ ଭେଦ ହୀନ, ତେବେ ପବିତ୍ରତା ଓ ଅପବିତ୍ରତା, ଚିହ୍ନର ଅନୁଭୂତି, ସମସ୍ତ ନିୟମ ବା ନିଷେଧ ହୋଇପାରେ। ଯେଉଁଠି ମନ ଓ ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥାପନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଗୁରୁର ଉପଦେଶ କିପରି ହେବ? କିନ୍ତୁ ଗୁରୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ତାହାର ସତ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକସାଥି ଦିପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ। ଏଠି ଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣର ଭେଦ ନାହିଁ; କିଛି ନାହିଁ; ଆକର୍ଷଣ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ବିସ୍ତୃତ ନାହିଁ; ଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ହୀନ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ବିଶ୍ୱ ରୂପ—ଏଠି ଆକାଶ ସ୍ଵଭାବ ଶିବକୁ କିପରି ଉପାସନା କରିବି? ଏଠି ଧଳା ଓ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗ ନାହିଁ, ସଦା ଶିବ; ଏହି କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିବ। ଭେଦ ହୀନ ହୋଇ, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଶିବ; ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଉପାସନା କରିବି, ସୁମିତ୍ର?