ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଏକ ଅଟୁଟ, ଅବିରତ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହେଉଛି। ଏହି ଦ୍ୱୈତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବରେ ଚଞ୍ଚଳତା—ଏହି ମହାମାୟାର ଅଦ୍ଭୁତ ମୋହ! ରୂପ ଓ ଅରୂପ ଦୁଇଁ ଠାରୁ ସଦା “ନେତି, ନେତି”—ଏହି ଭେଦ ଓ ଅଭେଦ ଉପରେ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ଏକ ଶିବା ଅବିକଳ ରହିଯାନ୍ତି। ତୁମର କୌଣସି ମା, ବାପା, ବାନ୍ଧବ ନାହିଁ; ତୁମର କୌଣସି ଜନ୍ମଜନିନୀ, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ। ତୁମେ କାହା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ନୁହଁ, କାହା ପ୍ରତି ବିରୋଧୀ ନୁହଁ—ତେବେ ଏହି ମନର ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ମନ, ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଦିନ ନାହିଁ, ରାତି ନାହିଁ, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ନାହିଁ, ଏଠି ଦେହଧାରଣ କେମିତି କଳ୍ପନା କରିବେ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ? ତୁମେ ଅଖଣ୍ଡ ନୁହଁ, ଭାଗୀକୃତ ନୁହଁ, ଦୁଃଖ ନୁହଁ, ସୁଖ ନୁହଁ, ସବୁ କିଛି ନୁହଁ, କିଛି ନୁହଁ—ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜାଣ। ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ, ଭୋକ୍ତା ନୁହଁ, ମୋର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ପୂର୍ବ ନା ବର୍ତ୍ତମାନ। ମୋର ଦେହ ନାହିଁ, ଦେହୀ ନୁହଁ, ଅଦେହୀ ନୁହଁ—ତେବେ ଏହି ‘ମୋର’ କିମ୍ବା ‘ମୋର ନୁହଁ’ କ’ଣ? ମୋରେ କୌଣସି ରାଗ ନାହିଁ, ଦେହ ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ମୋତେ ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣ, ଯେଉଁଥିରେ ଆକାଶ ପରି ବିଶାଳତା ଅଛି। ଓ ବନ୍ଧୁ ମନ, ବହୁ କଥା କହିବାର କ’ଣ ଉପକାର? ଏସବୁ କଳ୍ପନାମାତ୍ର। ମୁଁ ତୁମକୁ ମୂଳ କଥା କହିଦେଲି: ତୁମେ ସତ୍ୟ, ଆକାଶ ପରି ବିଶାଳ। ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁପରି, ଯେଉଁଉପାୟରେ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯୋଗୀମାନେ ସେଠାରେ ଏମିତି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଘଡ଼ର ଭିତର ଆକାଶ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଘରେ, ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ସ୍ମୃତି ହରାଇଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବ—ଯୋଗୀମାନେ ସବୁକୁ ମୃଗମରୀଚିକା କିମ୍ବା ମରୁଭୂମିର ପାଣି ପରି ଦେଖନ୍ତି। ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ କାର୍ଯ୍ୟ—ମୁଁ ନ କରେ, ନ ଅନୁଭବ କରେ; ଏପରି ମୋର ମନ ଅଚଳ। ଏକାକୀ ଖାଲି ଘରେ ରହି, ସମତା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଅବଧୂତ ଆନନ୍ଦିତ; ମାନ ତ୍ୟାଗ କରି, ନଗ୍ନ ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି, ସବୁକିଛି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ତିନି ଅବସ୍ଥାର ପରେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ମିଳେ ନାହିଁ, କେବଳ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ—ସେଠି ନ ଧର୍ମ, ନ ଅଧର୍ମ, ନ ବନ୍ଧନ, ନ ମୋକ୍ଷ ଅଛି—ଏପରି କିଛି କେମିତି ଥିବ? ସେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ—ନ ମନ୍ତ୍ର, ନ ଛନ୍ଦ, ନ ତନ୍ତ୍ର; ସମତାରେ ଲୀନ, ଧ୍ୟାନରେ ପବିତ୍ର, ଏହି ବଚନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବଧୂତଙ୍କର। ସବୁ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶୂନ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ବସ୍ତୁସ୍ୱରୂପ ରୁଚିତ କଥା, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସୂଚନା ପୂର୍ବକ। ଏପରି ଭାବରେ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଶିଶୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ଲୀନ, ମୂର୍ଖ, ଦାସ କିମ୍ବା ଗୃହସ୍ଥ—ଗୁରୁଙ୍କୁ ଏହି ଭେଦରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହଁ; ଏକ ମାଣିକ୍ୟ ଯଦି ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚେ, ତାହାକୁ କିଏ ତ୍ୟାଗ କରିବ? ଏଠାରେ କବିତା ଗୁଣ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହଁ; ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ କୁ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଭୂମିରେ ରଙ୍ଗ ଓ ଆକୃତି ନଥିବା ଏକ ଦେଉଳି ମଧ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନେଇଯାଏ। ଅଚଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ସବୁ ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରକୃତି ଅପେକ୍ଷା କ୍ରମେ ଲୟ ହୁଏ; ଏହା ଦେଖ, ଏହି ଚେତନା ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଆକାଶସଦୃଶ। ଯିଏ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଏକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚଳାଇଥାଏ, ଚଳ ଓ ଅଚଳକୁ—ସେ ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଅଦ୍ୱୈତକୁ କେମିତି ଭେଦ କରିପାରିବ? ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ତତ୍ତ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱ, ଶିବା—ଆସିବା ଯିବା ନାହିଁ, ଭେଦ ନାହିଁ, ଅଚଳ। ମୋର କୌଣସି ଅଂଶ ନାହିଁ, ଏପରି ମୁଁ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ, ମୁଁ କୌଣସି ଭେଦ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ। ଅବଧାନ ନ ଥିଲେ କ’ଣ? କ’ଣ କରିବି, କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇ? ପାଣିରେ ବୁଲବୁଲି ଉଠେ ଓ ଲୟ ହୁଏ। ମହାଭୂତ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଏପରି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ମୃଦୁ, ତରଳ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ମିଠା ଓ ତୀତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ। ତୀତତା, ଶୀତଳତା, ମୃଦୁତା—ପାଣିରେ ଯେପରି ଦିଏ; ଏପରି ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ମୋତେ ଅଭେଦ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ନାମ ରହିତ, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ, ନିର୍ମଳ, ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ। ଏପରି ସ୍ୱାଭାବିକତା ରହିଲେ, ମୁଁ କେଉଁଠି? ତୁମେ କେଉଁଠି? ଚରାଚର କେଉଁଠି? ଯେଉଁଠି ଆକାଶ ସଦୃଶ କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଆକାଶ ସଦୃଶ; ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ, ସବୁ ଜାଣିଥିବା ଚେତନା, ସତ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ପୃଥିବୀରେ ଚଲାଯାଏ ନାହିଁ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବହିଯାଏ ନାହିଁ, ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଏ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ନିର୍ମାଣ କରେ ନାହିଁ। ଆକାଶ ଏହାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ନୁହଁ; ଏହା ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ, ଅପାର ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଗୁଣରହିତ ଥିବାରୁ, ଯୋଗୀମାନେ ଏହାକୁ ଆଧାର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସରେ ସେଇ ଆଧାର ମଧ୍ୟ ଆଧାର ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସରେ ଆଧାର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଓ ଗୁଣ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ। ଏହି ସଂସାର ତୀବ୍ର ବିଷ, ମାୟା ମୂର୍ଛା ଦେଇଥାଏ, ତାହାର ନିଶ୍ଚିତ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅମୃତ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ। ଯେଉଁ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ରୂପ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଉପରେ—ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ବାହ୍ୟ ଜଗତ୍ କୁହାଯାଏ ଉପାଧି, ଭିତରକୁ କୁହାଯାଏ ପ୍ରକୃତି; ଭିତର ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି, ତାହାକୁ ଜାଣ, ନଡିଆ ପାଣି ପରି। ଭ୍ରାନ୍ତି ଜ୍ଞାନ ବାହ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ; ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଞ୍ଜାନାକୁ ଜାଣ, ନଡିଆ ପାଣି ପରି। ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତିରେ ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ର, ଏପରି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଦୁଇ ଭାବେ ଦେଖିବା ଭ୍ରାନ୍ତି।