ଏହି ଉପଦେଶରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁଭୀର ଏବଂ ଅଦ୍ୱୟତାର ଅନୁଭୂତି ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି। ଯେପରି ବାପିରେ ପାଣି ମିଶିଲେ ତାହାର କୌଣସି ପୃଥକତା ରହେନାହିଁ, ସେପରି ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ମୁକ୍ତି ହେଉ ବା ନ ହେଉ, ତୁମେ କେବେ ବନ୍ଧନରେ ନୁହଁ; ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଦେହୀ ଅଥବା ନିରାକାର ଭାବରେ ବିଚାରିତ ହେବା ଯାଏ? ମୁଁ ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପକୁ ନିଜେ ଦେଖିଛି, ସେ ଆକାଶ ପରି ନିରାକାର ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଯେପରି ମାୟାବି ପାଣିରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ପରମ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ଗୁରୁ, ଶିକ୍ଷା, ସୀମା, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଶୁଦ୍ଧ, ଦେହଶୂନ୍ୟ, ଆକାଶ ସମାନ। ତୁମେ କହୁଛ, ତୁମର ଦେହ ଶୁଦ୍ଧ, ମନ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜେ ପରମାତ୍ମା; ତଥାପି ଏପରି କଥା କହିବାକୁ ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଉନାହିଁ। ମନ, କାହିଁକି କନ୍ଦୁଛ? ନିଜେ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କର; ଏହି ଅଦ୍ୱୟତାର ଅମୃତ ପାନ କର। ଏଠି କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଦୁଇଁ ମିଶି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ଜାଗୃତିରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନ କୌଣସି ବିଚାର, ଧ୍ୟାନ, ସ୍ଥାନ, ସମୟ କିମ୍ବା ଗୁରୁ ଶିକ୍ଷା ନୁହଁ; ଏହା ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଜ୍ଞାନ, ଆକାଶ ସମାନ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅଚଳ। ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ମୋର କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ, ନ ଭଲ, ନ ଖରାପ। ମୁଁ ନିର୍ମଳ, ଗୁଣଶୂନ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେଉଁଠି ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି? ଯଦି ଦିବ୍ୟତା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅଚଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ତେବେ ମୁଁ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ଦେଖେନି—ତେବେ ଭିତର ବା ବାହାର କିପରି ହେବ? ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକାକାର ଭାବେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ମାୟାର କି ମହାମୋହ! ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅଦ୍ୱୟତା ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳତା। ସଦା ଆକାର ଓ ନିରାକାର, ସଦା ‘ନ ଏହା, ନ ଏହା’—ଭେଦ ଓ ଅଭେଦ ଉଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଏକମାତ୍ର ଶିବ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି। ତୁମର କୌଣସି ମାଆ, ବାପା, ବାନ୍ଧବ ନାହିଁ; କୌଣସି ଜୀବନୀ ସଂଗି, ପୁଅ, କିମ୍ବା ମିତ୍ର ନାହିଁ। ତୁମେ କୌଣସି ପ୍ରେମ କିମ୍ବା ବିରୋଧରେ ନୁହଁ—ତେବେ ମନରେ ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ମନ, ତୁମ ପାଇଁ ଦିନ ନାହିଁ, ରାତି ନାହିଁ, ଉଦୟ ନାହିଁ, ଅସ୍ତମୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯିଏ ଦେହଶୂନ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଦେହୀ ଭାବେ କିପରି ଚିନ୍ତା କରିବେ? ନ ଅଖଣ୍ଡ ନ ଖଣ୍ଡିତ, ନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ନ ଆନନ୍ଦ, ନ ସବୁ କିମ୍ବା କିଛି ନାହିଁ—ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ ଜାଣ। ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ, ଭୋଗୀ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ମୋର କୌଣସି ଅତୀତ କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ମୋର କୌଣସି ଦେହ ନାହିଁ—ନ ଦେହୀ, ନ ଦେହଶୂନ୍ୟ; ତେବେ ‘ମୋର’ ବା ‘ମୋତେ ନୁହଁ’ କିପରି? ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ନ ରାଗ, ନ ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା; ମୋତେ ଏକମାତ୍ର ବିଶାଳ, ଆକାଶ ସମାନ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଜାଣ। ମନ, ବହୁ କଥା କହିବାର କଣ ଦରକାର? ସମସ୍ତ କଥା କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ସେଇ କଥା କହିଛି: ତୁମେ ଏହି ସତ୍ୟ, ଆକାଶ ପରି ବିଶାଳ। ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଉପାୟରେ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯୋଗୀମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଏକାକାର ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଘଡ଼ିର ଆକାଶ ମହାକାଶରେ ଏକାକାର ହୁଏ। ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର କିମ୍ବା ଚଣ୍ଡାଳ ଘର, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସ୍ମୃତି ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ମୁକ୍ତିକୁ ଲାଭ କରେ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର—ଯୋଗୀମାନେ ସବୁକୁ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ବା ମରୁଭୂମିର ପାଣି ପରି ଦେଖନ୍ତି। ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ବର୍ତ୍ତମାନ କାର୍ଯ୍ୟ—ମୁଁ କରେନାହିଁ, ଭୋଗ କରେନାହିଁ; ଏହିପରି ମୋର ମନ କେବେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏକାକୀ ଶୂନ୍ୟ ଗୃହରେ ବସି, ସମତା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଅବଧୂତ ଖୁସିରେ ରହେ; ଗର୍ବ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିର୍ବସନା ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ। ଯେଉଁଠି ତୃତୀୟ ପରେ ଚତୁର୍ଥ ମିଳେନାହିଁ, କେବଳ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ, ସେଠି ନ ଧର୍ମ, ନ ଅଧର୍ମ, ନ ବନ୍ଧନ, ନ ମୁକ୍ତି—ଏପରି କିଛି ଥାଏ କିପରି? ସେ ଖୋଜିଥାଏ, ଖୋଜିଥାଏ—ନ ମନ୍ତ୍ର, ନ ଛନ୍ଦ, ନ ତନ୍ତ୍ର; ସମତାରେ ଲୀନ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି, ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବଧୂତଙ୍କର। ସମସ୍ତ କିଛି ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶୂନ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହା ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଭୂତି ପୂର୍ବକ। ଏହିପରି ଏକ ଅଦ୍ୱୟତା ଉପଦେଶର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଶିଶୁ, ଭୋଗୀ, ମୂର୍ଖ, ଦାସ, ଗୃହସ୍ଥ—କିଏ ହେଉ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ; ମଣି ଯଦି ଅଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ତାକୁ କିଏ ତ୍ୟାଗ କରିବ? ଏଠି କବିତାର ଗୁଣ ଦେଖିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଶୁଦ୍ଧ ମନେ କେବଳ ସାର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଭୂମି ଉପରେ ରଙ୍ଗ ଓ ଆକାର ନଥିବା ତରଣୀ ମଧ୍ୟ ସାଗର ପାର କରାଏ। ଅଚଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବିନା, ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରସି ନେଉଛି; ଏହି ସ୍ୱଭାବରେ ଚେତନା ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଆକାଶ ସମାନ। ଯିଏ କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବିନା, ଏକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚଳ ଓ ଅଚଳ ଭିତରେ ଚାଳନା କରେ—ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଅଦ୍ୱୟତା କିପରି ବିଭକ୍ତ ହେବ? ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ପରମ, ସମସ୍ତ ସାରର ସାର, ଶିବ—ଆଗମନ ଓ ଯାତ୍ରାରୁ ମୁକ୍ତ, ଭେଦ ରହିତ ଏବଂ ଅଚଳ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅଂଶ ରହିତ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି; ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ମୁଁ କୌଣସି ଭେଦ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ। ଅସାବଧାନତା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—କ୍ରିୟା କରି କଣ କରିବି? ବୁଲବୁଲି ପାଣିରେ ଉଠେ ଓ ଲୟ ହୁଏ। ମହତ୍ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଭୂତ ଏହିପରି ଏକାକାର ହୁଏ; କୋମଳ, ଦ୍ରବ, ତୀବ୍ର, ମିଠା, କଟୁ ସବୁ ପଦାର୍ଥରେ। କଟୁତା, ଶୀତଳତା, କୋମଳତା—ଯେପରି ପାଣିରେ; ସେପରି ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ମୋତେ ଅଭିନ୍ନ ଲାଗେ। ଯାହା ସମସ୍ତ ନାମରୁ ମୁକ୍ତ, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ, ନିର୍ମଳ, ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ।