ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱଟି ଅକାର ଭାବେ ଜାଣ; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱଟି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଭାବେ ଜାଣ; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱଟି ଶୁଧ୍ଧତାର ଦେହ ଭାବେ ଜାଣ; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱଟି ଏକ ଶିବଙ୍କ ଆକାର ଭାବେ ଅଛି । ତୁମେ ସତ୍ୟ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ ଜାଣିବାକୁ ଅଛି? ଯେଉଁ ଆତ୍ମା କେବେ ଜ୍ଞାନର ବିଷୟ ନୁହଁ, ସେକୁ କିପରି ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ? ହେ ପ୍ରିୟ, ଏଠି କିପରି ମାୟା ବା ଅମାୟା ଥାଇପାରିବ? ଏଠି କିପରି ଛାୟା ବା ଅଛାୟା ଅଛି? ସମସ୍ତେ ଏକ ଅକାର ଏବଂ ନିର୍ମଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ଆକାଶ ପରି ଅରୂପ । ମୁଁ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷରୁ ମୁକ୍ତ; କେବେ ବନ୍ଧା ନୁହଁ; ମୋର ସ୍ୱଭାବ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ପବିତ୍ର—ଏହି ମୋର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ । ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ସବୁ କିଛି—ତେବେ ଏଠି କେଉଁ ଜାତି ବା ଆଶ୍ରମ ରହିପାରିବ? ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମୁଁ ଏକା ଏବଂ ଅବିରତ; କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟ ନୁହଁ, ତଥାପି ପଞ୍ଚଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରି ଅଛି । ମୁଁ ନ ପୁମ୍ସକ, ନ ପୁରୁଷ, ନ ନାରୀ; ନ ଜ୍ଞାନ, ନ କଳ୍ପନା; ଆତ୍ମାକୁ କିପରି ଆନନ୍ଦମୟ ବା ନିରାନନ୍ଦ ଭାବେ ଭାବିବ? ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଯୋଗ ବା ମନ ନାଶ କରି ଶୁଧ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ; ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧି ନାହିଁ—ସତ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ । ଦେହ ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ ନୁହଁ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ବି ନୁହଁ; କେବଳ ଆତ୍ମା ହିଁ ସବୁ—ତେବେ ଚତୁର୍ଥ ବା ଅନ୍ୟ ତିନି ଅବସ୍ଥା କିପରି ଅଛି? ମୁଁ ବନ୍ଧା ନୁହଁ, ମୁକ୍ତ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତରୁ ଅଲଗା ନୁହଁ; କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ, ଭୋକ୍ତା ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ବ୍ୟାପିବା ବା ବ୍ୟାପିତ ହେବାରୁ ମୁଁ ମୁକ୍ତ । ଯେପରି ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ମିଶିଲେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ରହେନାହିଁ, ଏହିପରି ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ମୋତେ ଅଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ । ଯଦି ତୁମେ ମୁକ୍ତ ନ ହେବୁ, ତୁମେ କେବେ ବନ୍ଧା ନୁହଁ; ଆତ୍ମାକୁ ଆକାରବାନ୍ ବା ନିରାକାର ବୋଲି କିପରି ଭାବିବ? ମୁଁ ତୁମର ପରମ ରୂପକୁ ସ୍ୱୟଂ ଆକାଶ ପରି ଦେଖିଛି; ଯେପରି ସେହି ପରମ ରୂପ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି । ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ଗୁରୁ, ଉପଦେଶ, ସୀମା, କିମ୍ବା କୌଣସି କ୍ରିୟା ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ନିର୍ମଳ, ଦେହ ନଥିବା, ଆକାଶ ପରି । ତୁମେ କହୁଛ, ତୁମର ଦେହ ପବିତ୍ର, ମନ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜେ ପରମାତ୍ମା—ତଥାପି ଏପରି କହିବାକୁ ଲଜ୍ଜା କାହିଁକି ନାହିଁ? ହେ ମନ, କାହିଁକି କନ୍ଦୁଛ? ନିଜ ଆତ୍ମା ଭିତରେ, ନିଜ ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମା ହେଇଯାଅ; ହେ ପ୍ରିୟ, ଦ୍ୱୈତ ନାହିଁ ବୋଲି ଯେଉଁ ଅମୃତ ଅଛି, ସେଉଁଥିରୁ ପିଉ । ଏଠି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଦୁଇଁ ଏକାସାଥି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଚେତନା ଏପରି ଅଛି, ସେ ଚେତନା କେବେ ଅନ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ । ଜ୍ଞାନ କି ତର୍କ, କି ଧ୍ୟାନ ନୁହଁ; ଏହା କି ସ୍ଥାନ ବା ସମୟ, କି ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ନୁହଁ; ମୁଁ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶ, ଆକାଶ ପରି ନିଜର ଗୁଣ ଓ ନିତ୍ୟ । ମୁଁ ଜନ୍ମ ନ ନେଉଁ, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ମୋର କୌଣସି ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ—ତେବେ ବନ୍ଧନ ବା ମୁକ୍ତି କିପରି ମୋ ପାଇଁ? ଯଦି ଦିବ୍ୟତା ସବୁଠି ବ୍ୟାପିତ, ଅଚଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅବିରତ, ମୁଁ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ଦେଖୁନାହିଁ—ତେବେ ଭିତର କି ଓ ବାହାର କି? ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଚମକୁଛି; ଆହା, କେଉଁ ବଡ଼ ମାୟାର ଭ୍ରମ—ଏହି ଦ୍ୱୈତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ମଧ୍ୟରେ ଡାଳିଆ! ରୂପ ଓ ଅରୂପ, ସଦା "ନ ଏହା, ନ ଏହା"—ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏକ ଶିବ ହିଁ ଅବଶେଷ ଅଛନ୍ତି । ତୁମର କୌଣସି ମାଆ, ବାପା, ଆତ୍ମୀୟ ନାହିଁ; ତୁମର କୌଣସି ଜୀବନ ସାଥୀ, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ; ତୁମେ କୌଣସି ପକ୍ଷପାତ କିମ୍ବା ବିରୋଧୀ ନୁହଁ—ତେବେ ଏହି ମନର ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ମନ ପାଇଁ ନ ଦିନ ନ ରାତି, ନ ଉଦୟ, ନ ଅସ୍ତ; ଯେଉଁ ଦେହ ନାହିଁ, ସେଠି ଦେହ ଭାବ କିପରି କରିବେ? ନ ଅଖଣ୍ଡ, ନ ଖଣ୍ଡିତ, ନ ଦୁଃଖ, ନ ଆନନ୍ଦ, ନ ସବୁ, ନ କିଛି ନାହିଁ—ଆତ୍ମା କେବେ ନଶ୍ୱର ନୁହଁ । ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ, ଭୋକ୍ତା ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ମୋର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ପୂର୍ବ ବା ବର୍ତ୍ତମାନ; ମୋର କୌଣସି ଦେହ ନାହିଁ, ଦେହୀ ବା ଦେହ ବିନା—ତେବେ "ମୋର" ବା "ନ ମୋର" କଣ? ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ନ ଦେହର କଷ୍ଟ; ମୋତେ ଏକ ଆତ୍ମା, ବିସ୍ତୃତ ଆକାଶ ପରି ଜାଣ । ହେ ପ୍ରିୟ ମନ, ଅଧିକ କଥା କରିବାର କଣ ଉପକାର? ସମସ୍ତ ଅନୁମାନ ମାତ୍ର; ମୁଁ ଯାହା ଦରକାର, ସେହି କହିଦେଲି: ତୁମେ ସତ୍ୟ, ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ । ଯେଉଁଠି, ଯେପରି, ଯେଉଁ ଉପାୟରେ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯୋଗୀ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଘଡ଼ିର ଆକାଶ ମିଶିଯିବା ପରି ଏକତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି । ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ଚଣ୍ଡାଳ ଘରେ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସ୍ମୃତି ହରାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପି ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ଚର ଅଚର ଜୀବ—ଯୋଗୀମାନେ ସବୁକୁ ମୃଗତୃଷ୍ଣା କିମ୍ବା ମରୁଭୂମିର ଜଳ ପରି ଦେଖନ୍ତି । ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ କାର୍ଯ୍ୟ—ମୁଁ କରେ ନାହିଁ, ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ; ଏଭଳି ମୋର ମନ ଅଚଳ । ଏକାକୀ ଖାଲି ଘରେ ବସି, ସମଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ଅବଧୂତ ଖୁସିରେ ରହେ; ସେ ନଗ୍ନ ଘୁଞ୍ଚିବା, ଅଭିମାନ ତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜ ମନ ଭିତରେ ଦେଖେ । ଯେଉଁଠି ତିନିଠାରୁ ପରେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ, କେବଳ ନିଜ ମନରେ, ଏଠି ନ ଧର୍ମ, ନ ଅଧର୍ମ, ନ ବନ୍ଧନ, ନ ମୁକ୍ତି ଅଛି—ଏପରି କିପରି ଥାଇପାରିବ? ସେ ଖୋଜିଥାଏ, ଖୋଜିଥାଏ—ନ ମନ୍ତ୍ର, ନ ଛନ୍ଦ, ନ ତନ୍ତ୍ର; ସମତାରେ ଲୀନ, ଚିନ୍ତନରେ ଶୁଧ, ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରମ ଅବଧୂତଙ୍କର । ସମସ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶୂନ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହା ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଭୂତି ପୂର୍ବକ । ଏପରି ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା ।