ଏକ ମାଟି ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗି ଯିବା ପରେ ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ ସହଜରେ ବାହାର ଆକାଶ ସହିତ ଏକତାରେ ମିଶିଯାଏ, କୌଣସି ଭେଦ ରହିନଥାଏ; ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ମନ ମାଧ୍ୟମରେ ମୁଁ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦକୁ ଅନୁଭବ କରିନି। ଏଠାରେ ଘଡ଼ା ନାହିଁ, ଘଡ଼ା-ଆକାଶ ନାହିଁ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ନାହିଁ, ଆତ୍ମାର ଶରୀର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ, ଚେତନା, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟରୁ ମୁକ୍ତ ଅଛି। ସବୁଠି, ସବୁବେଳେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଆତ୍ମା, ଏକ ଅବିଚଳ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଅଛି; ସମସ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶୂନ୍ୟ—ମୋ ପ୍ରତି ଏହିକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣ। ଏଠାରେ କୌଣସି ବେଦ ନାହିଁ, କୌଣସି ଲୋକ ନାହିଁ, କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ବଳି ନାହିଁ, କୌଳ ନାହିଁ, ଆଶ୍ରମ ନାହିଁ, ପରିବାର ବା ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଧୂମ ପଥ ବା ଜ୍ୟୋତି ପଥ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦର ଏକ ରୂପ। ତୁମେ ଯଦି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅ, ତେବେ ତୁମେ ପ୍ରବେଶକ ଓ ପ୍ରବେଶିତରୁ ମୁକ୍ତ, ଏକମାତ୍ର ଅଛ; ତେବେ କିପରି ତୁମେ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବା ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ଭାବିପାରିବ? କିଛି ଲୋକ ଅଦ୍ୱୈତ ଚାହାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱୈତ ଚାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଦ୍ୱୈତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ଦୁଇଁରୁ ମୁକ୍ତ ସମତା ସତ୍ୟକୁ ନେଇ ପାରିନାହନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଏହିପରି ଅଛି, ଯାହାର କୌଣସି ଧଳା ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରଙ୍ଗ ନାହିଁ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ନାହିଁ, ମନ ଓ ବାଣୀର ଅପରିଚୟ; ଏହି ସତ୍ୟକୁ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ? ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ—ଶରୀର ଓ ଆଦି—ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଚିହ୍ନିବାଯାଏ, ଆକାଶର ପରି, ତେବେ ପ୍ରକୃତ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦକୁ ଜାଣିପାରିବେ; ତୁମ ପାଇଁ ଦ୍ୱୈତର କ୍ରମ ନାହିଁ। ସ୍ୱାଭାବିକ ଆତ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ମୋତେ ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଆକାଶ ଏକ, ଏହିପରି—ଧ୍ୟାନକାରୀ, ଧ୍ୟାନ ବା ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁ କିପରି ରହିପାରିବ? ମୁଁ ଯାହା କରିବି, ଯାହା ଖାଇବି, ଯାହା ଦେବି—ଏହା କୌଣସି ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ଶୁଧ୍ଧ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅରୂପ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶୁଧ୍ଧତାର ଶରୀର ବୋଲି ଜାଣ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶିବଙ୍କ ଏକ ରୂପ ବୋଲି ଜାଣ। ତୁମେ ସତ୍ୟ—ଏଥିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏବେ ମୁଁ ଆଉ କଣ ଜାଣିପାରିବି? ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନର ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ତେବେ ତୁମେ କିପରି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରିବ? ପ୍ରିୟ, ଏଠାରେ ମାୟା ବା ଅମାୟା କିପରି ରହିପାରିବ? ଛାୟା ବା ଅଛାୟା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଏକ ଅବିନ୍ନ, ଅରୂପ, ଅମଳ ସତ୍ୟ। ମୁଁ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରୁ ମୁକ୍ତ; କେବେ ବାନ୍ଧାନ ନାହିଁ। ମୋର ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଧ୍ଧ—ଏହା ମୋର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ମହାତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ, ମୋତେ କୌଣସି ଜିନିଷ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଏକମାତ୍ର ସବୁ—ତେବେ କିପରି କୌଳ ବା ଆଶ୍ରମ ରହିପାରିବ? ମୁଁ ଜାଣିଛି, ସବୁ ଦିଗରେ, ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ସବୁ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ; କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥା ଆକାଶ ଓ ଆଦିର ପଞ୍ଚ ଶୂନ୍ୟ ଅଛି। ମୁଁ ନା ପୁରୁଷ, ନା ନାରୀ, ନା ନପୁଂସକ; ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, ଚିନ୍ତା ନୁହେଁ। ଆତ୍ମାକୁ କିପରି ଆନନ୍ଦମୟ ବା ନିରାନନ୍ଦ ଭାବରେ ବିଚାରିପାରିବ? ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ମନ ନଶ୍ଟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ ଶୁଧ୍ଧତା ଆସେ; ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ସତ୍ୟ ନିଜରେ, ନିଜରେ ନିଜେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଶରୀର ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଆତ୍ମା ଏକମାତ୍ର ସବୁ—ତେବେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବା ଅନ୍ୟ ତିନି କିପରି ରହିପାରିବ? ମୁଁ ବାନ୍ଧା ନୁହେଁ, ମୁକ୍ତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦରୁ ଅଲଗା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଭୋଗତା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ପ୍ରବେଶକ ବା ପ୍ରବେଶିତ ନୁହେଁ। ପାଣି ପାଣିରେ ମିଶିଲେ କୌଣସି ଭେଦ ରହିନାହିଁ, ଏହିପରି ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ମୋତେ ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ତୁମେ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ତୁମେ କେବେ ବାନ୍ଧା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମାକୁ କିପରି ରୂପବାନ୍ ବା ଅରୂପ ଭାବରେ ବିଚାରିପାରିବ? ମୁଁ ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପକୁ ଆକାଶ ପରି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜାଣିଛି; ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ ଜଳରେ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି। ମୋ ପାଇଁ ନା ଗୁରୁ ଅଛନ୍ତି, ନା ଉପଦେଶ, ନା ସୀମା, ନା କୌଣସି କ୍ରିୟା; ଜାଣ, ମୁଁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଶୁଧ୍ଧ, ଶରୀରହୀନ, ଆକାଶ ପରି। ତୁମେ ଜଣାଉଛ, ଶରୀର ଶୁଧ୍ଧ, ମନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ନିଜେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା—ଏହିପରି କହିବାକୁ ତୁମେ ଲଜ୍ଜା ଭାବୁନାହିଁ। ମନ, କାହିଁକି ତୁମେ କାନ୍ଦୁଛ? ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଏକତା କର; ଅଦ୍ୱୈତର ଅଜର ଅମୃତ ପାନ କର, ପ୍ରିୟ। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଦୁଇଁ ଏକାଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ଜାଗୃତି ଥିଲେ, ସେ ଜାଗୃତି କେବେ ଅନ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ତର୍କ ନୁହେଁ, ଧ୍ୟାନ ନୁହେଁ; ସ୍ଥାନ ବା ସମୟ ନୁହେଁ, ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ନୁହେଁ। ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ, ନିଜରେ ଜ୍ଞାନୀ, ଆକାଶ ପରି, ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ, ଅବିଚଳ। ମୁଁ ଜନ୍ମ ନୁହେଁ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୋର କୌଣସି ଭଲ ବା ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ମୁଁ ଶୁଧ୍ଧ, ନିର୍ଗୁଣ, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ—ମୋ ପାଇଁ ବାନ୍ଧନ ବା ମୁକ୍ତି କିପରି? ଯଦି ଦିବ୍ୟ ଏକାଠି, ସ୍ଥିର, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ମୁଁ କୌଣସି ଭେଦ ଦେଖୁନି—ତେବେ ଭିତର ବା ବାହାର କିପରି ରହିପାରିବ? ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଅବିନ୍ନ ଭାବରେ ଚମକିଉଠେ। ଆହା, ମାୟାର ବଡ଼ ଭ୍ରମ—ଦ୍ୱୈତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ମଧ୍ୟର ଚଞ୍ଚଳତା! ରୂପ ଓ ଅରୂପ, ସବୁବେଳେ 'ନେତି, ନେତି'—ଭେଦ ଓ ଅଭେଦ ଦୁଇଁରୁ ମୁକ୍ତ, ଏକମାତ୍ର ଶିବ ଅଛନ୍ତି। ତୁମର କୌଣସି ମା ନାହିଁ, କୌଣସି ବାପା ନାହିଁ, କୌଣସି ଆତ୍ମୀୟ ନାହିଁ; କୌଣସି ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ବନ୍ଧୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତୁମେ ନା ପ୍ରତି, ନା ବିପକ୍ଷ—ତେବେ ମନର ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି?