ଏଠି, ଆତ୍ମାର ସାର ହେଉଛି ସମସ୍ତ ସାରର ସଂଗ୍ରହ; ଏହାକୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ବିଭେଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବାହ୍ୟ ବିଷୟରେ କାମ କରୁଥିବା ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏଉଁଥିରେ, ମନ, ସମସ୍ତ କଥା ଏକ ସମାନ ଥିଲେ କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ? ଶାସ୍ତ୍ର ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ କହିଛି ଯେ, ଏହି ବିଶ୍ୱ, ଯାହା ଆକାଶରୁ ଆରମ୍ଭ, ଏକ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସମାନ ଓ ନିରନ୍ତର, ତେବେ ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ? ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ସେଠି କେହି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, କେହି ପ୍ରାପ୍ତ କରେନାହିଁ—ସେଠି କିଛି ନାହିଁ, ଏହି ସମତାର ରସରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଚିନ୍ତନରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବଧୂତ ନିଜେ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି । ଏଉଁପରି, ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ । ଶାସ୍ତ୍ର ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ କହିଛି ଯେ, ଆମେ ଏବଂ ଏହି ବିଶ୍ୱ, ଯାହା ଆକାଶରୁ ଆରମ୍ଭ, ସେଉଁଠି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳମୟ, ତେବେ କେଉଁଠି ତୁଳନା ହେବ? ଯଦି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଭେଦ ଓ ଅବିଭେଦ, କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମ, ସବୁଠୁ ଉପରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳମୟ, ତେବେ କେଉଁଠି ପୂଜା କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ହେବ? ମନ ନିଜେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସৰ্ব୍ୟାପି; ଏହା କୌଣସି ସୀମା ବା ବିସ୍ତୃତିରୁ ପରେ; ଏହା ସର୍ବତ୍ର, ଶୁଭ୍ର ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ । ଏହି ମନକୁ କେମିତି ମନ ବା ବାଣୀ ଧରିପାରିବ? ଦିନ ଓ ରାତିର ବିଭେଦ ଯଦି ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଉଦୟ ଓ ଅନୁଦୟ ଯଦି ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳମୟ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ବା ଅଗ୍ନି କେଉଁଠି ରହିବ? ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛା, କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମର ବିଭେଦ ଯଦି ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳମୟ, ତେବେ ମନ ଭିତରେ ବା ବାହାରେ କେଉଁଠି ଭିନ୍ନତା ରହିପାରିବ? ଯଦି କୌଣସି ସାର ବା ଅସାର, ଶୂନ୍ୟତା ବା ଅଶୂନ୍ୟତା ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳମୟ, ତେବେ କେଉଁଠି ପ୍ରଥମ ବା ଶେଷ ଥିବ? ବିଭେଦ ଓ ଅବିଭେଦର ଲୟ, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟର ଲୟ ଯଦି ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳମୟ, ତେବେ ତୃତୀୟ ବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କେଉଁଠି ରହିବ? ଯାହା କୁହାଯାଏ ବା ନ କୁହାଯାଏ, ସେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯାହା ଜଣାଯାଏ ବା ଅଜଣା ରହିଯାଏ, ସେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳମୟ ଥିଲେ, କେଉଁଠି ବିଷୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧି ବା ମନ ରହିପାରିବ? ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳମୟ ଥିଲେ, କେଉଁଠି ମେଘ ବା ଜଳ ରହିବ? କଳ୍ପିତ ଜଗତର ଲୟ ଯଦି ହୋଇଯାଏ, କଳ୍ପିତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଲୟ ଯଦି ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳମୟ, ତେବେ ମନରେ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷର ବିଚାର କେଉଁଠି ହେବ? ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ ସତ୍ୟରେ ନିରସ୍ତ; କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମ ସତ୍ୟରେ ନିରସ୍ତ; ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବ୍ୟାପି ଶିବ ଥିଲେ, ଆସିବା ଓ ଯିବା କଥା କେଉଁଠି ହେବ? ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ସତ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଭେଦ ନାହିଁ; ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବ୍ୟାପି ଶିବ ଥିଲେ, ପୁରୁଷ ଓ ଅପୁରୁଷ କଥା କେଉଁଠି ହେବ? ତୃତୀୟ କିଛି ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ତାହା ନାହିଁ; ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବ୍ୟାପି ଶିବ ଥିଲେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଯୁବାବସ୍ଥା ବା ଶିଶୁବସ୍ଥା କେଉଁଠି ରହିବ? ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଆଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣରୁ ପରେ; କାରଣ ଓ କର୍ତ୍ତାରୁ ପରେ; ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବ୍ୟାପି ଶିବ ଥିଲେ, ନଶ୍ୱରତା ବା ଅନଶ୍ୱରତାର ଭାବନା କେଉଁଠି ହେବ? ଖାଇବା ଓ ଅଖାଇବାର ଧାରଣା ଅସତ୍ୟ; ଜନ୍ମ ଓ ଅଜନ୍ମ ଧାରଣା ଅସତ୍ୟ; ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବ୍ୟାପି ଶିବ ଥିଲେ, ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର କଥା କେଉଁଠି ହେବ? ପୁରୁଷ ବା ଅପୁରୁଷ, ନାରୀ ବା ଅନ୍ନାରୀର ନଶ୍ୱରତାର ଧାରଣା ଅସତ୍ୟ; ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବ୍ୟାପି ଶିବ ଥିଲେ, ସୁଖ ବା ଅସୁଖ କେଉଁଠି ହେବ? ଯଦି ଏହା ମୋହ ଓ ଦୁଃଖରୁ ପରେ, ସନ୍ଦେହ ଓ ଶୋକରୁ ପରେ, ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବ୍ୟାପି ଶିବ ଥିଲେ, ମୁଁ ଏବଂ ମୋର ଭାବନା କେଉଁଠି ଆସିବ? ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ନାଶ ପ୍ରସଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ; ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର ନାଶ କୁହାଯାଏ; ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବ୍ୟାପି ଶିବ ଥିଲେ, ଦୁଃଖ ବା ଅଦୁଃଖର ଭାବନା କେଉଁଠି ଆସିବ? ଯଜ୍ଞ କରିବା ବା ଯଜ୍ଞ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ବା ଅହୁତିର କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବ୍ୟାପି ଶିବ ଥିଲେ, କର୍ମର ଫଳ କେଉଁଠି ହେବ? ଏହା ସତ୍ୟରେ ଶୋକ ଓ ଅଶୋକରୁ ମୁକ୍ତ; ଅଭିମାନ ଓ ଅନଭିମାନରୁ ମୁକ୍ତ; ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବ୍ୟାପି ଶିବ ଥିଲେ, ଆସକ୍ତି ବା ଅନାସକ୍ତିର ଭାବନା କେଉଁଠି ଆସିବ? ମୋହ ଓ ଅମୋହ, ଲୋଭ ଓ ଅଲୋଭର କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ; ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବ୍ୟାପି ଶିବ ଥିଲେ, ଭେଦ ବା ଅଭେଦର ଭାବନା କେଉଁଠି ଆସିବ? ତୁମେ ଓ ମୁଁ—କେବେ କିଏ ହତ୍ୟାକାରୀ ନୁହେଁ; ପରିବାର ବା ଜନ୍ମର ଚିନ୍ତା ଅସତ୍ୟ; ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଶିବ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏଠି କେଉଁଠି ନମସ୍କାର ବା ଅଭିନନ୍ଦନ ହେବ? ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟର ଭେଦ ଲୟ ହେଉଛି; ଉପଦେଶର ଭେଦ ଲୟ ହେଉଛି; ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଶିବ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏଠି କେଉଁଠି ନମସ୍କାର ବା ଅଭିନନ୍ଦନ ହେବ? ଦେହ ଓ ଦେହ ନଥିବାର କୌଣସି କଳ୍ପିତ ଭେଦ ନାହିଁ; ଜଗତର କଳ୍ପିତ ଭେଦ ନାହିଁ; ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଶିବ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏଠି କେଉଁଠି ନମସ୍କାର ବା ଅଭିନନ୍ଦନ ହେବ? କେବେ କାମୀ ବା ଅକାମୀ ନାହିଁ; ଏହା ପବିତ୍ର, ଅଚଳ, ନିର୍ମଳ; ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଶିବ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏଠି କେଉଁଠି ନମସ୍କାର ବା ଅଭିନନ୍ଦନ ହେବ? ଦେହ ଓ ଦେହ ନଥିବାର କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଆଚରଣ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଶିବ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏଠି କେଉଁଠି ନମସ୍କାର ବା ଅଭିନନ୍ଦନ ହେବ?