ମନ ଏ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କିଛି ସମତାରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ, ଏଠାରେ ରଙ୍ଗ ଓ ଅରଙ୍ଗର ବିଭେଦ ନାହିଁ, କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସଂଯୋଗ ନାହିଁ, ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତାର ଅନ୍ତର ମିଟିଯାଏ—ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଏଠି ଚେତନା ସବୁଠାରେ ଅବିରତ ଓ ଅଚଳ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ସମସ୍ତରୁ ମୁକ୍ତ; ତେବେ ମନ, ଏଠି ସମସ୍ତ ଉପରେ ସମତା ବ୍ୟାପିଛି, ତୁମେ ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରୁଛ? ଏଠି ଚେତନା ସବୁଠାରେ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଅଚଳ; ଦିନ ଓ ରାତିର ଭେଦ ନାହିଁ, ଏଠି ସର୍ବତ୍ର ସମତାର ଅନୁଭବ। ଏଠି ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର ସଂଯୋଗ ନାହିଁ, ଏକତା ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ନାହିଁ, ଯୁକ୍ତି ଓ ଅଯୁକ୍ତିର ମିଳନ ନାହିଁ; ତେବେ ମନ, ସମସ୍ତେ ସମ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି କାଳ ଓ ଅକାଳ ଦୁହିଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଅଣୁ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ତତ୍ତ୍ୱ ମିଟିଯାଇଛି; କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି। ଏଠି ଦେହ ଓ ଦେହଶୂନ୍ୟତା ନାହିଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ଅବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦୁହିଁ ପାରେ ନୁହେଁ; ତେବେ ମନ, ସମସ୍ତେ ସମ, ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଏଠି ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ, ବିଶାଳ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ, ସମସ୍ତ ବିଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ; ଏଠି ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ବିସ୍ତାର କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ। ଏଠି ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ରବ୍ୟ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛା ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି। ଏଠି ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନା ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖାଭାବ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ, ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ, ଏଠି ସତ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏଠି ଅଙ୍କୁର, ତତ୍ତ୍ୱ, ବିସ୍ତାର, ଗତି, ନିର୍ଗତି, ସମତା, ବିଭେଦ, ଅନ୍ୱେଷଣ କିଛି ନାହିଁ। ଏଠି ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର, ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ବିଭେଦ ମାନାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜଗତରେ ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ତାହା ଅସତ୍ୟ। ଶାସ୍ତ୍ର ବହୁ ଭାବେ କହିଛି ଯେ, ଏହି ଜଗତ ଏବଂ ଆକାଶ ଆଦି ମରୁଭୂମିର ମୃଗମରୀଚିକା ପରି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିରତ ଓ ସମ, ତେବେ ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ଏଠି କେବଳ ଏକତାର ଆସ୍ୱାଦରେ ଲୀନ, ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବଧୂତ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି—କେବଳ ଏହି ସମତା ଅଛି। ଏପରି ଭାବେ ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଜଗତ ଓ ଆମକୁ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ବିବେଚନା କରେ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିରତ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ତେବେ କେଉଁଠି ତୁଳନା ରହିପାରିବ? ଯଦି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଭେଦ ଓ ଅବିଭେଦ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟୁପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିରତ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ତେବେ କେଉଁଠି ପୂଜା କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ରହିପାରିବ? ମନ ନିଜେ ଅବିରତ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସୀମା ଓ ବିସ୍ତାର ଉପରେ; ଏହି ମନ ଅବିରତ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ତେବେ ଏହାକୁ କେମିତି ମନ କିମ୍ବା ବାଣୀ ଧରିପାରିବ? ଦିନ ଓ ରାତିର ଭେଦ, ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଅନୁତ୍ପନ୍ନର ଭେଦ ଯଦି ମିଟିଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିରତ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି କେଉଁଠି? ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛା, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଭେଦ ମିଟିଯାଏ, ସମସ୍ତ ଏକ, ତେବେ ମନର ଭିତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ କେଉଁଠି ଭେଦ ରହିପାରିବ? ଏଠି ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅତତ୍ତ୍ୱ, ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶୂନ୍ୟ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଏକ, ତେବେ ପ୍ରଥମ କିମ୍ବା ଶେଷ କେଉଁଠି? ଏଠି ବିଭେଦ ଓ ଅବିଭେଦ, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ମିଟିଯାଏ; ସମସ୍ତ ଏକ, ତେବେ ତୃତୀୟ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କେଉଁଠି? ଯାହା କୁହାଯାଏ କିମ୍ବା ନ କୁହାଯାଏ, ଜଣାଯାଏ କିମ୍ବା ଅଜଣା ନିଜେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଏକ, ତେବେ ବସ୍ତୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧି, ମନ କେଉଁଠି? ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଏକ, ତେବେ ମେଘ କିମ୍ବା ଜଳ କେଉଁଠି? କଳ୍ପିତ ଜଗତ, କଳ୍ପିତ ଦେବତା ମିଟିଯାଏ, ସମସ୍ତ ଏକ; ତେବେ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଚାର କେଉଁଠି? ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ବିଲିନ; ଏକ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଆସିବା-ଯିବା କଥା କେଉଁଠି? ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ କାର୍ଯ୍ୟର ଭେଦ ନାହିଁ; ଏକ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ, ତେବେ ପୁରୁଷ ଓ ଅପୁରୁଷ କଥା କେଉଁଠି? ତୃତୀୟ କିଛି ନାହିଁ ଯେଉଁଠାରୁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି; ଏକ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ, ତେବେ ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବକ, ଶିଶୁ କେଉଁଠି? ଏହା ଆଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣରୁ ଉପରେ, କାରଣ ଓ କର୍ତ୍ତା ଉପରେ; ଏକ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ, ତେବେ ବିନାଶ କିମ୍ବା ଅବିନାଶର ଚିନ୍ତା କେଉଁଠି? ଖାଇବା ଓ ଅଖାଇବା, ଜନ୍ମ ଓ ଅଜନ୍ମ ଭାବନା ଅସତ୍ୟ; ଏକ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ, ତେବେ ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର କେଉଁଠି? ପୁରୁଷ, ନାପୁଂସକ, ନାରୀ କିମ୍ବା ତାହାର ବିପରୀତ ଭାବନା ଅସତ୍ୟ; ଏକ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ, ତେବେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଅନାନନ୍ଦ କେଉଁଠି? ମାୟା ଓ ଦୁଃଖ ଉପରେ, ସନ୍ଦେହ ଓ ବିଷାଦ ଉପରେ; ଏକ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ, ତେବେ ମୁଁ ଓ ମୋର ଭାବନା କେଉଁଠି? ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ନାଶ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର ନାଶ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏକ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ, ତେବେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଅଦୁଃଖ ଚିନ୍ତା କେଉଁଠି? ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତା ଓ ଯଜ୍ଞ, ଅଗ୍ନି ଓ ହବିର ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଏକ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ କେଉଁଠି? ଦୁଃଖ ଓ ଅଦୁଃଖ, ଅଭିମାନ ଓ ଅନଭିମାନ ଉପରେ; ଏକ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ, ତେବେ ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ବିରକ୍ତି ଚିନ୍ତା କେଉଁଠି? ମୋହ ଓ ଅମୋହ, ଲୋଭ ଓ ଅଲୋଭର ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ; ଏକ ଅବିରତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ, ତେବେ ବିଚାର କିମ୍ବା ଅବିଚାର ଚିନ୍ତା କେଉଁଠି? ତୁମେ ଓ ମୁଁ—କେବେ କୌଣସି ହନ୍ତା ନୁହେଁ; ପରିବାର କିମ୍ବା ଜନ୍ମର ବିଚାର ଅସତ୍ୟ। ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଶିବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ, ତେବେ ଏଠି ନମସ୍କାର କିମ୍ବା ପ୍ରଣାମ କେଉଁଠି?