ଏଠି ଗଭୀର ଅନୁଭୂତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ କଥା ଆମେ ଶୁଣୁଛୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ, ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ, ଆଶା ଓ ନିରାଶା, ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟ, ଚେତନା ଓ ଅଚେତନା, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏକାକାର ଓ ସମତାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ଏଠି ନା ଗୁରୁ ଅଛନ୍ତି, ନା ଶିଷ୍ୟ; ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଭିନ୍ନତା ଉପରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ। ମୁକ୍ତି ଏଠି ସବୁଠାରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ, ଏହି ସମସ୍ତ ସମତା ମଧ୍ୟରେ ମନ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ? ଏଠି ରୂପ ଓ ଅରୂପ, ଭେଦ ଓ ଅଭେଦ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ—କିଛି ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସବୁ କିଛି ସମ, ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପର ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ର କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ। ଏଠି ସବୁ କିଛି ନିର୍ମଳ, ନିର୍ମଳତା ହିଁ ସତ୍ୟ, ସମତା ଲାଗି ମନ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଏଠି ଅବସ୍ଥା ଓ ନିରବସ୍ଥା, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛା, ଚେତନା ଓ ଅନ୍ଧକାର—ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତି ସମାନ। ସମସ୍ତ ସାର ଏଠି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସଂଯୋଗ ବା ବିଯୋଗ କିଛି ନାହିଁ। ସବୁଠି ସମତା ରହିଲେ, ମନ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଘର ଓ ଅଘର, ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀ ସମାନ। ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଟକା ଓ ଅନଟକା ଉପରେ ଅତିତ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଅତିତ। ପରିବର୍ତ୍ତନ ବା ଅପରିବର୍ତ୍ତନ, ଭେଦ ବା ଅଭେଦ, ସବୁ ଅସତ୍ୟ। ସତ୍ୟ କେବଳ ଆତ୍ମାରେ, ଏଠି ସବୁ ଜୀବ ଏକାକାର, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଅଚଳ। ବିଚାର ବା ଅବିଚାର, କଳ୍ପନା ବା ଅକଳ୍ପନା, ସବୁ ଅଜ୍ଞାନ। ଏଠି କେବଳ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଅଛି। ମୁକ୍ତି ବା ବନ୍ଧନ, ପୁଣ୍ୟ ବା ପାପ, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ବା ଶୂନ୍ୟତା—କିଛି ନାହିଁ। ଏଠି ରଙ୍ଗ ବା ଅରଙ୍ଗ, କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ, ଭେଦ ଓ ଅଭେଦ ଉପରେ ମୁକ୍ତ ସମତା ଅଛି। ସମସ୍ତ ଚେତନା ଏଠି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଅଚଳ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ। ଏଠି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ସମତା, ପବିତ୍ରତା, ଅଚଳତା ଓ ଦିନ ରାତିର ଭେଦ ନାହିଁ। ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି, ଏକତା ଓ ବିଯୋଗ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅବୁଦ୍ଧିର ସମ୍ମିଳନ ନାହିଁ। ସମୟ ଓ ଅସମୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତଥା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, କିଛି ନାହିଁ; କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ୟ ଅଛି। ଦେହ ବା ଦେହହୀନତା ନାହିଁ, ସ୍୵ପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅତିତ; ବ୍ୟଞ୍ଜନା ଓ ଅବ୍ୟଞ୍ଜନା ଉପରେ ମୁକ୍ତ। ଆକାଶ ପରି ଏହି ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର, ବିସ୍ତୃତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ। ଏଠି ସାର, ବିସ୍ତାର, ବଦଳାଉ କିଛି ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ରବ୍ୟ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛା—ସବୁ ଅତିତ। ସୁଖ ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ଅଶୋକ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଗୁରୁ, ସବୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତ; ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ। ଏଠି ଅଙ୍କୁର, ସାର, ବିସ୍ତାର ନାହିଁ; ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ, ସାମ୍ୟ ଓ ଭେଦ, ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଅପ୍ରଶ୍ନ—କିଛି ନାହିଁ। ଏଠି ସମସ୍ତ ସାର ସମସ୍ତ ସାରର ସଂଗ୍ରହ; ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଭିନ୍ନତା ଏହାର ଚିହ୍ନ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର କ୍ରିୟା ଅସତ୍ୟ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆକାଶ ଆଦି ମିରାଜ ପରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଏହାକୁ ଅନେକ ଭାବରେ କହେ। ଯଦି ସବୁ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସମତାରେ ଅଛି, ତେବେ ମନ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଅପେକ୍ଷା ଓ ଅନପେକ୍ଷା, ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅଲକ୍ଷଣ, ସମତାର ରସରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପରମ ଅବଧୂତ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି। ଏଉଁପରି ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆମେ ଓ ଆକାଶ ଆଦି ମିରାଜ ସମ, ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନେକ ଭାବରେ କହେ। ଯଦି ସବୁ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ପରମ ଶୁଭ, ତେବେ କିଛି ସମ୍ପର୍କ କିପରି ଅଛି? ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭେଦ ଓ ଅଭେଦ, କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା ଉପରେ ଅତିତ; ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ପରମ ଶୁଭ; ପୂଜା ବା ତପସ୍ୟା କିପରି ହେବ? ମନ ନିଜେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସବୁଠି ବ୍ୟାପିତ, ସୀମା ଓ ବିସ୍ତୃତି ଉପରେ ଅତିତ; ଏହାକୁ ମନ ବା ବାଣୀ ଧରିପାରିବ କିପରି? ଦିନ ଓ ରାତିର ଭେଦ ଅପସାରି, ଉଦୟ ଓ ଅନୁଦୟ ଅପସାରି, ସବୁ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ପରମ ଶୁଭ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି କିପରି ଥିବ? ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛା, କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା ଭେଦ ଅପସାରି, ସବୁ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ପରମ ଶୁଭ ହେଲେ, ମନର ଭିତର ଓ ବାହାର ଭେଦ କିପରି ରହିବ? ସାର ବା ଅସାର, ଶୂନ୍ୟତା ବା ଅଶୂନ୍ୟତା ନାହିଁ, ସବୁ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ପରମ ଶୁଭ; ତେବେ ପ୍ରଥମ କିମ୍ବା ଶେଷ କିପରି ହେବ? ଭେଦ ଓ ଅଭେଦର ଅପସାରଣ, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟର ଅପସାରଣ, ସବୁ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ପରମ ଶୁଭ; ତେବେ ତୃତୀୟ ବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କିପରି ରହିବ? ଯାହା କୁହାଯାଏ ବା ନ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଜଣାଯାଏ ବା ଅଜଣାଯାଏ, ସେ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ସବୁ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ପରମ ଶୁଭ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ, ବୁଦ୍ଧି, ମନ କିପରି ଥିବ? ଆକାଶ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି—ସବୁ ଅସତ୍ୟ; ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ପରମ ଶୁଭ ହେଲେ, ମେଘ, ଜଳ କିପରି ହେବ? କଳ୍ପିତ ବିଶ୍ୱ ଓ ଦେବତା ଅପସାରି, ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ପରମ ଶୁଭ ହେଲେ, ଗୁଣ ଓ ଦୋଷର ବିଚାର କିପରି ହେବ? ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ଅପସାରି, କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା ଅପସାରି, କେବଳ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ ଥିଲେ, ଆସିବା ଓ ଯିବା କଥା କିପରି ହେବ? ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ସତ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, କାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଭେଦ ନାହିଁ। ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ ଥିଲେ, ପୁରୁଷ ବା ଅପୁରୁଷ କିପରି ଥିବ? ତୃତୀୟ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ ଥିଲେ, ବୟସ୍କ, ଯୁବା, ଶିଶୁ କିପରି ହେବ? ଏହା ଆଶ୍ରମ ଓ ଜାତି ଉପରେ ଅତିତ, କାରଣ ଓ କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ଅତିତ। ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ ଥିଲେ, ବିନାଶ ବା ଅବିନାଶ ବିଚାର କିପରି ହେବ? ଖାଇବା ଓ ଅଖାଇବା, ଜନ୍ମ ଓ ଅଜନ୍ମ—ସବୁ ଅସତ୍ୟ। ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ ଥିଲେ, ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର କିପରି ହେବ? ପୁରୁଷ ବା ଅପୁରୁଷ, ନାରୀ ବା ଅନାରୀ ନଶ୍ୱରତାର ଧାରଣା ଅସତ୍ୟ। ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବ ଥିଲେ, ସୁଖ ବା ଅସୁଖ କିପରି ରହିବ? ଏହିପରି, ନିର୍ବିକାର ଏକତା ଓ ସମତାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଅନୁଭବ କରି, ମନ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ସମସ୍ତ ଏକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ପରମ ଶୁଭ, ସତ୍ୟ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ଅନୁଭୂତିରେ ଲୟ ହେଉ।