ଏକ ଦିନ, ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଜଣ, ଯାହା ଆକାର ଅଛି ତାହା ଅସତ୍ୟ, ଯାହା ନିରାକାର ତାହା ଅନନ୍ତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଲେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ସଦା ସମାନ। ଯେତେବେଳେ ଆସକ୍ତି ଛାଡିଦିଅ, ମନ ଆଉ ଏକ କିମ୍ବା ବହୁ ହେବାର ଅବସ୍ଥାରେ ଯିବ ନାହିଁ। ‘ଆତ୍ମା ନୁହେଁ ଯାହାରେ ଲୟ? ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ବରୂପରେ କିପରି ଲୟ? ଯଦି ମୋକ୍ଷର ସ୍ବଭାବ ଏକତା, ତେଣୁ 'ଏହା ଅଛି' କିମ୍ବା 'ଏହା ନାହିଁ' ଭାବରେ କିପରି ଲୟ?’ ‘ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ, ସମତା ତତ୍ତ୍ୱ, ନିରଦେହ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ। ତୁମେ କିପରି ଭାବିପାରିବେ—'ମୁଁ ଜାଣିଛି' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ'? ବଡ ମହାବାକ୍ୟ 'ତୁମେ ତାହା' ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମା ଉପଦେଶିତ; ଶାସ୍ତ୍ର କହେ 'ନେତି, ନେତି'—ଅସତ୍ୟ, ପଞ୍ଚଭୂତ ଉପରେ। ‘ସମସ୍ତ ତୁମେ ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନକାରୀ ନାହିଁ—ତୁମ ମନ କିପରି ଅଭିମାନରେ ଧ୍ୟାନ କରିବ? ‘ମୁଁ ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ—କିପରି କଥା କହିବି? କିପରି ପୂଜିବି? ଯଦି ମୁଁ ଶିବ, ସମତା ତତ୍ତ୍ୱ, ଆକାଶ ସମାନ— ‘ମୁଁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମତା ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ, କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉପଜିତ ନୁହେଁ; ବିଷୟ-ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, କିପରି ନିଜ ଅନୁଭୂତି?’ ‘ଅନନ୍ତ ଆକାର ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; ପରମ ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମାର ଏକାକାର, ନାହିଁ ହିଂସା କିମ୍ବା ଅହିଂସା। ‘ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ, ସମତା ତତ୍ତ୍ୱ, ନିରଦେହ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ; ଆତ୍ମା ଉପରେ କିପରି ଭ୍ରମ, କିପରି ପୁନଃ ମୋହ? ‘ଏକ ଘଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲା ପରେ ଘଡ଼ିର ଆକାଶ ସହଜରେ ଏକାକାର ହୋଇଯାଏ; ମୋ ମନ ଶିବ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହେଲା, ମୁଁ ବିଭେଦ ଦେଖିନାହିଁ। ‘ଘଡ଼ି ନାହିଁ, ଘଡ଼ି-ଆକାଶ ନାହିଁ, ଜୀବ ନାହିଁ, ଦେହ ନାହିଁ; ଏକାକି ବ୍ରହ୍ମା, ଚେତନା, ଜ୍ଞାତା-ଜ୍ଞେୟ ନାହିଁ। ‘ସବୁଠି, ସବୁବେଳେ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା, ନିତ୍ୟ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ; ସବୁ ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଅଶୂନ୍ୟ—ମୋ ବିଷୟରେ ଏହା ଜାଣ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ‘ବେଦ ନାହିଁ, ଲୋକ ନାହିଁ, ଦେବତା ନାହିଁ, ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ, ଜାତି କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ ନାହିଁ, ପରିବାର କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଧୂମ ମାର୍ଗ କିମ୍ବା ଜ୍ୟୋତିର୍ ମାର୍ଗ ନାହିଁ—ପରମ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାର ଏକାକାର। ‘ବ୍ୟାପକ କିମ୍ବା ବ୍ୟାପ୍ତ ନାହିଁ, ତୁମେ ଏକ, ଯଦି ପୂର୍ଣ୍ଣ; ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ କିପରି ସାକ୍ଷାତ କିମ୍ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବିପାରିବ? ‘କେହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚାହନ୍ତି, କେହି ଦ୍ୱିତୀୟ; ସେମାନେ ସମତା ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇନାହିଁ, ଯାହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଇଁରୁ ମୁକ୍ତ। ‘ସତ୍ୟ ନିର୍ବିକଳଙ୍ଗ, କୌଣସି ରଙ୍ଗ ନାହିଁ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ନାହିଁ, ମନ ଓ ବାଣୀର ଅଗୋଚର; ସେମାନେ କିପରି ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିପାରିବେ? ‘ଏହି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ସବୁ ଆକାଶ ସମାନ ଅସତ୍ୟ ଜଣାଗଲା ପରେ, ସତ୍ୟରେ ଏକାକି ବ୍ରହ୍ମା ଜଣାଯାଏ; ତୁମେ ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟତା ର ଅନୁକ୍ରମ ନାହିଁ। ‘ସ୍ବଭାବିକ ଆତ୍ମା, ପରମ, ମୋତେ ତାହା ଭିନ୍ନ ଲାଗେନାହିଁ; ଆକାଶ ଏକାକାର, ଏଭଳି—ଧ୍ୟାନକାରୀ, ଧ୍ୟାନ, ବସ୍ତୁ କିପରି ହେବ? ‘ମୁଁ ଯାହା କରିବି, ଖାଇବି, ଅର୍ପଣ କିମ୍ବା ଦେବି—କିଛି ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ। ‘ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିରାକାର ଭାବରେ ଜାଣ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାବରେ ଜାଣ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶୁଦ୍ଧତାର ଦେହ ଭାବରେ ଜାଣ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶିବଙ୍କର ଏକାକାର ଭାବରେ ଜାଣ। ‘ତୁମେ ସତ୍ୟ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଆଉ କଣ ଜାଣିବି? ଆତ୍ମା, ଯାହା ଜ୍ଞାନର ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ସେ କିପରି ନିଜେ ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ? ‘ପ୍ରିୟ, ମାୟା କିମ୍ବା ଅମାୟା କିପରି? ଛାୟା କିମ୍ବା ଅଛାୟା ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଏକ ଆକାଶ ସମାନ ନିରାକାର, ନିର୍ମଳ। ‘ମୁଁ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷରୁ ମୁକ୍ତ; କେବେ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। ମୋ ସ୍ବଭାବ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ—ଏହା ମୋ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। ‘ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଆଦିରୁ, ମୋତେ କିଛି ଲାଗେନାହିଁ; କେବଳ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ—ତେଣୁ ଜାତି କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ କିପରି? ‘ମୁଁ ଜାଣିଛି, ସମସ୍ତ ମୁଁ, ଅନ୍ତରାୟ ନାହିଁ; ଆଧାର ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥା ଖାଲି ଖାଲି ଖାଲି ଖାଲି ଖାଲି ଭୂତ ମଧ୍ୟ। ‘ମୁଁ ନାପୁଂସକ, ପୁରୁଷ, ନାରୀ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ନୁହେଁ। ଆତ୍ମାକୁ ଆନନ୍ଦମୟ କିମ୍ବା ନିରାନନ୍ଦ ଭାବିପାରିବେ? ‘ଷଡ଼ଙ୍ଗ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ମନ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ ଶୁଦ୍ଧତା; ଗୁରୁ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ ଶୁଦ୍ଧତା—ସତ୍ୟ ନିଜେ ନିଜେ ଅନୁଭୂତି। ‘ଦେହ ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ଗଠିତ ନୁହେଁ, ତଥା ତାହା ବିନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ—ତେଣୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ତିନି ଅବସ୍ଥା କିପରି? ‘ମୁଁ ବନ୍ଧ, ମୁକ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଭୋକ୍ତା ନୁହେଁ; ବ୍ୟାପକ କିମ୍ବା ବ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ‘ପାଣିରେ ପାଣି ଦେଲେ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଏଭଳି, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ମୋତେ ଭିନ୍ନ ଲାଗେନାହିଁ। ‘ତୁମେ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥା କେବେ ବନ୍ଧ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମାକୁ ଆକାର କିମ୍ବା ନିରାକାର ଭାବିପାରିବ କିପରି? ‘ମୁଁ ଆକାଶ ଭଳି ତୁମର ପରମ ଆକାର ସାକ୍ଷାତ ଜାଣିଛି; ଏହି ପରମ ଆକାର ଜଳର ମୃଗମରୀଚିକା ଭଳି। ‘ମୋ ପାଇଁ ଗୁରୁ, ଉପଦେଶ, ସୀମା, କିମ୍ବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ଜାଣ, ମୁଁ ସ୍ବଭାବରେ ଶୁଦ୍ଧ, ନିରଦେହ, ଆକାଶ ସମାନ। ‘ତୁମେ ଦେହକୁ ଶୁଦ୍ଧ, ମନକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ନିଜକୁ ପରମ ଆତ୍ମା କହୁଛ; ତଥା ଏପରି କହିବାରେ ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ। ‘ମନ, କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ? ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମା ହେବ। ଅଦ୍ୱିତୀୟତାର ଅମୃତ ପିଉ, ପ୍ରିୟ। ‘ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଦୁଇଁ ଏକସାଥି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଜାଗୃତି ଥିଲେ, ତାହା ସଦା ଏଭଳି। ‘ଜ୍ଞାନ ତର୍କ ନୁହେଁ, ଧ୍ୟାନ ନୁହେଁ; ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟ ନୁହେଁ, ଗୁରୁର ଉପଦେଶ ନୁହେଁ। ମୁଁ ସେ ତତ୍ତ୍ୱ, ସ୍ବଭାବରେ ଜ୍ଞାନ, ଆକାଶ ସମାନ, ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ, ନିତ୍ୟ। ‘ମୁଁ ଜନ୍ମ ନୁହେଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନୁହେଁ; ମୋର କୌଣସି ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।