ଅବଧୂତ ଗୀତାର ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି—ଏହା ନିର୍ବିକାର, ଆକାଶ ସଦୃଶ, ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହାରେ କୌଣସି ଅବିନାଶୀ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଖେଳ ଓ ଅଖେଳ ଦୁହିଁ ନିରସ୍ତ। 'ତତ୍ତ୍ୱମସି' ଭଳି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସତ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିର ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି—ତୁମେ ସେଇ, ସମସ୍ତ ସୀମାବଧ୍ୟତାରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ; ଏମିତି ଥିଲେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଉପର-ନିମ୍ନ, ଭିତର-ବାହାର, ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତା, ସମସ୍ତ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? କଳ୍ପିତ ବିଚାର, କାରଣ-କ୍ଷୟ, କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଯୋଗର ଅନ୍ୱେଷଣ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ସମାଧି, ସ୍ଥାନ ଓ ଅସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ଅକାଳର ସମାଧି ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଘଡ଼ି-ଆକାଶ ନାହିଁ, ଘଡ଼ି ନାହିଁ, ଦେହୀ ନାହିଁ, ଆତ୍ମା ନାହିଁ, କାରଣ-ଫଳର ବିଭାଗ ନାହିଁ; ଏହି ସମସ୍ତ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ମୁକ୍ତି ଏଠାରେ ସଦା ବ୍ୟାପିତ ରହିଛି, ଲମ୍ବା-ଛୋଟା ଭେଦ ନାହିଁ, ବୃତ୍ତ-କୋଣ ଭେଦ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଏଠାରେ ଶୂନ୍ୟତା ଓ ଅଶୂନ୍ୟତା, ପବିତ୍ରତା ଓ ଅପବିତ୍ରତା, ସମସ୍ତ ଓ ଅସମସ୍ତ—କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଏହି ସମତା ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତା, ଭିତର-ବାହାର ଯୋଗ, ଶତ୍ରୁ-ମିତ୍ର—କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଶିଷ୍ୟ ଓ ଗୁରୁର ତତ୍ତ୍ୱ, ଚଳନ-ଅଚଳନର ଭେଦ, ସମସ୍ତ ଅଖଣ୍ଡ ମୁକ୍ତି ଏଠାରେ ବ୍ୟାପିତ; ଏହି ସମତା ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଫର୍ମ ଓ ନିର୍ଫର୍ମ, ଭେଦ ଓ ଅଭେଦ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ତ—କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପର ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି କରିବି? ସମସ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ, ସମ; ଏହି ସମତା ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥା ଓ ଅନବସ୍ଥା, ଇଛା ଓ ଅନଇଛା, ଚେତନା ଓ ଅନ୍ଧକାର ମୁକ୍ତି ସମ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଏଠାରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଖଣ୍ଡ, ଯୋଗ ଓ ଅଯୋଗର ଅଭାବ; ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତ, ସମ; ଏହି ସମତା ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଘର ଓ ଝୋପଡ଼ି, ସମସ୍ତ ସାଥୀ ସମ; ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସକ୍ତି ଓ ଅନାସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁକ୍ତ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନ, ଭେଦ ଓ ଅଭେଦ—ଏହି ଭେଦ ଅସତ; ସତ୍ୟ କେବଳ ଆତ୍ମାରେ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏକ ସମ; ସମସ୍ତ ଅଖଣ୍ଡ; ସମସ୍ତ କେବଳ ଅଚଳ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ବିଚାର ଓ ଅବିଚାର, କଳ୍ପନା ଓ ଅକଳ୍ପନା—ଏହି ଅଜ୍ଞାନ; ଯଦି କେବଳ ଅଖଣ୍ଡ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ତେବେ ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ମୁକ୍ତି, ବନ୍ଧନ, ପୁଣ୍ୟ, ପାପ, ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଶୂନ୍ୟତାର କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅବର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ଓ ଫଳ, ଭେଦ ଓ ଅଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ ସମତା ଅଛି; ଏହି ସମତା ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ସମସ୍ତ ଚେତନା ଅଖଣ୍ଡ, ସମସ୍ତ ଚେତନା କେବଳ ଅଚଳ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଏହିପରି ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହି ସମତା ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଖଣ୍ଡ, ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ; ଶୁଦ୍ଧ, ଅଚଳ, ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ; ଦିନ ଓ ରାତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ; ଏହି ସମତା ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି, ଯୋଗ ଓ ବିଯୋଗ, ବିଚାର ଓ ଅବିଚାରର ସମ୍ମିଳନ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? କାଳ ଓ ଅକାଳ, ଅଣୁ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମତମାରୁ ମୁକ୍ତ; ଏଠାରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ୟ ଅଛି; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଦେହ ଓ ଦେହୀ ନାହିଁ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ; ପ୍ରକାଶ ଓ ଅପ୍ରକାଶରୁ ମୁକ୍ତ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଆକାଶ ସଦୃଶ, ଶୁଦ୍ଧ, ବିଶାଳ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ, ସମସ୍ତ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତରେ ଏକ; ତତ୍ତ୍ୱ, ବିସ୍ତାର, ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ରବ୍ୟ, ଇଛା ଓ ଅନଇଛା—ସମସ୍ତ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ସମ; ଶୋକ ଓ ଅଶୋକ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ; ଶିଷ୍ୟ ଓ ଗୁରୁ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ, ସତ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଅଙ୍କୁର, ତତ୍ତ୍ୱ, ବିସ୍ତାର ନାହିଁ; ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ, ସମତା ଓ ଭେଦ—କୌଣସି ଅନ୍ୱେଷଣ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଏଠାରେ ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ସଂଗ୍ରହ; ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ବିଭିନ୍ନତା ଭାବିତ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ଅସତ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଶାସ୍ତ୍ର ଅନେକ ଭାବରେ କହିଛି—ଏହି ଜଗତ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ମୃଗମରୀଚିକା ସଦୃଶ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଏକ, ଅଖଣ୍ଡ, ସମ; ଏହି ସମତା ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ସେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ—କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଚିନ୍ହ, ଚିହ୍ନା ନାହିଁ; ସମତାର ସ୍ୱାଦରେ ଲିନ, ଧ୍ୟାନରେ ଶୁଦ୍ଧ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବଧୂତ ସତ୍ୟ କହିଥାଏ। ଅବଧୂତ ଗୀତାର ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ଶେଷ ହେଲା। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନେକ ଭାବରେ କହିଛି—ଆମେ ଓ ଏହି ଜଗତ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ମୃଗମରୀଚିକା ସଦୃଶ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସମସ୍ତ ଏକ, ଅଖଣ୍ଡ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ତେବେ କିପରି ତୁଳନା ହେବ?