ଏକ ଅତି ଗଭୀର ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସତ୍ୟର କଥା କହିବାକୁ ଆମେ ଏଠି ଆରମ୍ଭ କରୁଛୁ । ଏଠି, ମୃତ୍ୟୁଶୀଳ କିମ୍ବା ଅମୃତଶୀଳ, ବିଷ କିମ୍ବା ଅମୃତ—ଏହା ମୋ ପାଇଁ କେବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ମୋରେ କେବେ ଏହା ଆସେ ନାହିଁ । ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ସାର, ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠି ଶୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ଭଳି କଥା କେମିତି କହିବି? ମୋ ପାଇଁ କେବେ ସ୍ୱପ୍ନ ନାହିଁ, ଜାଗ୍ରତା ନାହିଁ; ଯୋଗ ଆସନ ନାହିଁ, ରାତି ଓ ଦିନ କେବେ ନାହିଁ । ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ତାହା ନୁହେଁ—ଏହା ମଧ୍ୟ କେମିତି କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ? ମୋତେ ଜାଣ, ମୁଁ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଓ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟରୁ ମୁକ୍ତ; ମାୟା କିମ୍ବା ଅମାୟା କେବେ ମୋତେ ଛୁଇଁପାରିନାହିଁ । ଏଠି ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟା କଥା କେମିତି କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ସାର, ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ? ମୁଁ ଏକ ଏଉଁ ଚେତନା, ଯାହା ସମସ୍ତ ସମାଧି ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ ଅଛି; ଚେତନା ଯାହା ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଓ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ । ଏଠି ଏକତ୍ୱ କିମ୍ବା ବିଯୋଗ କଥା କେମିତି କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ସାର, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ? ମୁଁ ନ ମୂର୍ଖ, ନ ଜ୍ଞାନୀ; ମୌନ କିମ୍ବା ଅମୌନ ମୋପାଇଁ ନାହିଁ । ତର୍କ କିମ୍ବା ବିତର୍କ କଥା କେମିତି କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ସାର? ମୋ ପାଖରେ କେବେ ବାପା କିମ୍ବା ମାଆ ନାହିଁ, ବଂଶ କିମ୍ବା ଜାତି ନାହିଁ; ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ଏଠି ମୋହ କିମ୍ବା ମୃଗତୃଷ୍ଣା କଥା କେମିତି କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ସାର? ମୁଁ କେବେ ଅସ୍ତମିତ କିମ୍ବା ଉଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କିମ୍ବା ଅନୁଜ୍ଜ୍ୱଳତା ମୋପାଇଁ ନାହିଁ । ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଦି କୌଣସି କ୍ରିୟା କଥା କେମିତି କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ସାର? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋତେ ଜାଣ, ମୁଁ ଅଚଳ, ଅବିଚ୍ଚିନ୍ନ, ନିର୍ମଳ । ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ସାର, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ । ଜେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ କର୍ମ—ଶୁଭ ଅଶୁଭ—ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିରାଗ୍ୟର ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତି, କାରଣ ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ସାର । ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ, ସେଠି ସେ ଲାଭ କରେ; ସମତାରେ ଲୀନ, ଧ୍ୟାନରେ ପବିତ୍ର, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବଧୂତ ସତ୍ୟ କହିଥାଏ । ଏହିପରି ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା । ଓଁ । ଏହି ଉପଦେଶ ଆକାଶ ସଦୃଶ, ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ୍ଚ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୀଳା ଓ ଅଲୀଳା ନାଶ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠି ଅକ୍ଷର ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କେମିତି? ‘ତତ୍ତ୍ୱମସି’ ଭଳି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସତ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି—ତୁମେ ସେଇ, ସମସ୍ତ ସୀମାରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ସହ ସମ; ତେବେ ମନ, କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ତୁମେ ସମସ୍ତ ସହ ସମ । ଉପର-ତଳ ରହିତ, ସମସ୍ତ ସହ ସମ; ଭିତର-ବାହାର ରହିତ, ସମସ୍ତ ସହ ସମ; ଯଦି ସମସ୍ତ ଏକତାରେ ଅଛି, ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? କୌଣସି କଳ୍ପିତ ବିଷୟର ଅନ୍ୱେଷଣ ନାହିଁ, କାରଣ-ଫଳର ଅନ୍ୱେଷଣ ନାହିଁ; ଶବ୍ଦର ଯୋଗ ରହିତ ସମତାରେ ଅଛି, ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନର ସମାଧି ନାହିଁ, ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥାନ ନାହିଁ, କାଳ କିମ୍ବା ଅକାଳ ନାହିଁ; ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଘଟ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଘଟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଦେହୀ କିମ୍ବା ଆତ୍ମା ଭେଦ ନାହିଁ; କାରଣ-ଫଳ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ମୁକ୍ତି ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ, କ୍ଷୁଦ୍ର-ଦୀର୍ଘ ଭେଦ ନାହିଁ; ଚକ୍ର କିମ୍ବା କୋଣ ଭେଦ ନାହିଁ; ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ଶୂନ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଶୂନ୍ୟ ନାହିଁ; ଶୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧି ନାହିଁ; ସବୁ କିମ୍ବା ସବୁ ନୁହେଁ ନାହିଁ । ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଭିନ୍ନତା କିମ୍ବା ଅଭିନ୍ନତା ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ଭିତର-ବାହାର ସମ୍ପର୍କ ଅନ୍ୱେଷଣ ନାହିଁ; ଶତ୍ରୁ-ମିତ୍ର ଭେଦ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ସମ; ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଶିଷ୍ୟ-ଗୁରୁ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; ଚଳନ-ଅଚଳନ ଭିନ୍ନତା ଅନ୍ୱେଷଣ ନାହିଁ; ଏଠି ସମସ୍ତଠାରେ ଅଚ୍ଛିନ୍ନ ମୁକ୍ତି । ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ରୂପ କିମ୍ବା ଅରୂପ ନାହିଁ; ଭିନ୍ନତା କିମ୍ବା ଅଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବିନାଶ ନାହିଁ । ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପର ବନ୍ଧନ ନାହିଁ; ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ କର୍ମ କେମିତି କରିବି? ଏଠି ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ, ସମସ୍ତ ସମ; ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ଅନବସ୍ଥା ନାହିଁ; ଆଶା କିମ୍ବା ନିରାଶା ନାହିଁ; ଚେତନା ଓ ଅନ୍ଧକାର ମୁକ୍ତି ସମାନ । ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସାର ଅଛି; ସମ୍ପର୍କ କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛେଦ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଯଦି ସବୁଠୁ ମୁକ୍ତ ଓ ସମ, ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଘର ବା ଝୋପଡ଼ି, ସମସ୍ତ ସାଥୀ ସମ; ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନାସକ୍ତି ଓ ଅନନାସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁକ୍ତ । ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ଚଞ୍ଚଳତା କିମ୍ବା ଅଚଞ୍ଚଳତା, ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ନାହିଁ; ଭିନ୍ନତା କିମ୍ବା ଅଭିନ୍ନତା, ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ନାହିଁ; ସତ୍ୟ କେବଳ ଆତ୍ମାରେ, ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ସମସ୍ତ ଜୀବ ସତ୍ୟ ସମ; ସମସ୍ତ ଅଚ୍ଛିନ୍ନ; ସମସ୍ତ ଅଚଳ । ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ବିବେକ କିମ୍ବା ଅବିବେକ, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନ, ନାହିଁ; କଳ୍ପନା କିମ୍ବା ଅକଳ୍ପନା, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନ, ନାହିଁ; ଅଚ୍ଛିନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ଅଛି, ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ; ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ; ପୂର୍ଣ୍ଣତା କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟତା ନାହିଁ; ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଅରଙ୍ଗ ରହିତ ସମତା; କାରଣ-ଫଳ ରହିତ ସମତା; ଭିନ୍ନତା କିମ୍ବା ଅଭିନ୍ନତା ରହିତ ସମତା; ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଏଠି ସମସ୍ତ ଚେତନା ସଦା ଅଚ୍ଛିନ୍ନ; ସମସ୍ତ ଚେତନା ସଦା ଅଚଳ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ତାଦୃଶ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ; ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ?