ଏକ ମହାନ ଯୋଗୀ, ଯିଏ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରନ୍ତର ନିୟୋଜିତ, ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ତାହାର ଭିତରର ଆକାଶ ବାହାରର ଆକାଶରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେହିପରି ଦେହ ନାଷ୍ଟ ହେଲେ ଯୋଗୀ ନିଜର ସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ୱାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୁଏ। ଏହି ଉପଦେଶ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ; ଯଦି ତାଙ୍କର ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଶେଷ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ପଥ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଟୁଟ ରହେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କଥା ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ପଥ ଅଟୁଟ ରହେ। କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପଥ କଥା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପଥ, ସେଠି ଯେଉଁଠି ନୁହେଁ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବର୍ଣ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁପଥକୁ କେବେ ଅନୁମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେହିପଥକୁ ଜାଣି, ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱୟଂରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ। ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ, ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଘରେ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଯୋଗୀ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହୁଏ। ଯିଏ ନିଜର ଜନ୍ମହୀନ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ଦେଖେ, ସେ ଚାହେ କିଛି କରୁନ୍, କିମ୍ବା କିଛି ନ କରୁନ୍, ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅହଂକାର ନ ଥିବାରୁ, ସେ ବନ୍ଧା, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗୀ ନୁହେଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ରୋଗମୁକ୍ତ, ସମତୁଳ୍ୟ, ନିରାକାର, ଆଶ୍ରୟହୀନ, ଦେହହୀନ, ଆକାଂକ୍ଷାହୀନ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ମୋହରୁ ପାରେ, ଅବିରତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ସେ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଭୁ, ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ବେଦ, ଦୀକ୍ଷା, ମୁଣ୍ଡନ, ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ, ତନ୍ତ୍ର ଉପଲବ୍ଧି, ମୁଦ୍ରା ଓ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ—ସେଠି ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଏଠି ନାହିଁ ଶୈବ, ଶାକ୍ତ, ମାନବ ପଥ, ଦେହ, ରୂପ, ପଦାଦି କ୍ରମ, ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ କିମ୍ବା ପାତ୍ର—ସେଠି ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଯାହାର ସ୍ୱଭାବରୁ ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବସିଥାଏ ଓ ଲୟ ହୁଏ—ଯେପରି ଜଳରୁ ଝାଗ ଓ ବୁଲବୁଲି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ସେଠି ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣାୟାମ, ଦୃଷ୍ଟି, ଆସନ, ଜ୍ଞାନ, ଅଜ୍ଞାନ, ନାଡି ଚଳନ ଆଦି କିଛି ନାହିଁ—ସେଠି ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ବହୁତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତା, ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ଭିନ୍ନତା, ସୂକ୍ଷ୍ମତା, ଦୀର୍ଘତା, ବୃହତ୍ତା, ଶୂନ୍ୟତା, ପରିମାଣ, ବସ୍ତୁ, ସମତା ନାହିଁ—ସେଠି ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଶିଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅଶିଷ୍ଟ, ସଂଯମିତ କିମ୍ବା ଅସଂଯମିତ, କ୍ରିୟାଶୂନ୍ୟ କିମ୍ବା କ୍ରିୟାଶୀଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ଅହଂକାର କିମ୍ବା ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ—ସେଠି ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଭୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟରେ ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀର ମନ ଭିନ୍ନତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେତେବେଳେ ପବିତ୍ରତା-ଅପବିତ୍ରତା, ଚିହ୍ନ ଓ ତାହାର ବିଧି-ନିଷେଧ ସମସ୍ତ ଅପେକ୍ଷା ରହିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ମନ ଓ ବାଣୀ ପହଁଚିପାରେ ନାହିଁ, ସେଠି ଗୁରୁର ଉପଦେଶ କିପରି ହେବ? କିନ୍ତୁ ଗୁରୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇଲେ, ତାହାର ସତ୍ୟ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ। ଏଠି ଗୁଣ ଓ ଅଗୁଣର ବିଭାଜନ ନାହିଁ; କିଛି ନାହିଁ; ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅଲଂକୃତିହୀନ; ଗୁଣ-ଅଗୁଣ ଶୂନ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ବିଶ୍ୱରୂପ—ଏଠି ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ଶିବଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜିବି? ଧଳା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗ ନାହିଁ, ସଦା ଶିବ; ଏହି କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିବ। ଏହିପରି ଭେଦ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଶିବ; ମୁଁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ମନେ ମନେ କିପରି ପୂଜିବି, ସୁମିତ୍ରା? ମୂଳ କିମ୍ବା ଅମୂଳ ନାହିଁ, ସଦା ଉଦିତ; ଧୂଆଁ କିମ୍ବା ଧୂଆଁ ଭାବ ନାହିଁ, ଦୀପ କିମ୍ବା ଦୀପତ୍ୱ ନାହିଁ; ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଅମୃତ, ସମ ରୁଚି, ଆକାଶ ପରି। ଏଠି ନିରାକାଙ୍କ୍ଷାକାମନା କିପରି କହିପାରିବି? ଏଠି ଅନାସକ୍ତ ଆସକ୍ତି କିପରି କହିପାରିବି? ଏଠି ନିରସତାର ସାର କିପରି କହିପାରିବି? ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଅମୃତ, ସମ ରୁଚି, ଆକାଶ ପରି। ସମସ୍ତଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ କିପରି କହିପାରିବି? ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ କିପରି କହିପାରିବି? ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ କିପରି କହିପାରିବି? ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଅମୃତ, ସମ ରୁଚି, ଆକାଶ ପରି। ମୁଁ ନ ଷ୍ଠୂଳ, ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନ ଆସିବା, ନ ଯିବା, ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ, ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ନାହିଁ; ଏହା ଶେଷ ସତ୍ୟ: ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଅମୃତ, ସମ ରୁଚି, ଆକାଶ ପରି। ଚେତନା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଆକାଶ ପରି; ଚେତନା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ, ଆକାଶ ପରି; ଚେତନା ଏକ ଓ ଶୁଦ୍ଧ, ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ; ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଅମୃତ, ସମ ରୁଚି, ଆକାଶ ପରି। ମୁଁ ଦୁର୍ବୋଧ କିମ୍ବା ସୁବୋଧ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧୁ; ଦୁର୍ଦ୍ରୁଶ୍ୟ କିମ୍ବା ସୁଦ୍ରୁଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧୁ; ରୂପର ସାନିକଟ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧୁ। ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଅମୃତ, ସମ ରୁଚି, ଆକାଶ ପରି। ମୁଁ ଏହି ନିଷ୍କ୍ରିୟତାକୁ ଦାହ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି; ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖ ନାହିଁ ବିଭାବକୁ ଦାହ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି; ଦେହଧାରଣ ଓ ଦେହହୀନତାକୁ ଦାହ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି; ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଅମୃତ, ଏକ ରୁଚି, ବିଶାଳ ଆକାଶ ପରି। ମୁଁ ପାପ ଓ ପାପହୀନତାକୁ ଦାହ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମକୁ ଦାହ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି; ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ଦାହ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି; ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଅମୃତ, ଏକ ରୁଚି, ବିଶାଳ ଆକାଶ ପରି।