अवधूतगीता

सूक्ष्मत्वात्तददृश्यत्वान्निर्गुणत्वाच्च योगिभिः। आलम्बनादि यत्प्रोक्तं क्रमादालम्बनं भवेत्

ते खूप सूक्ष्म, नजरेस न दिसणारे आणि गुणरहित असल्यामुळे योगी त्याला आधार म्हणतात. हळूहळू तोच आधार खरा आधार ठरतो.

सतताऽभ्यासयुक्तस्तु निरालम्बो यदा भवेत्। तल्लयाल्लीयते नान्तर्गुणदोषविवर्जितः

जो नेहमीचा सराव करतो, त्याला जेव्हा कुठलाही आधार लागत नाही, तेव्हा तो त्या स्वरूपात विलीन होतो आणि सर्व गुण-दोषांपासून मुक्त होतो.

विषविश्वस्य रौद्रस्य मोहमूर्च्छाप्रदस्य च। एकमेव विनाशाय ह्यमोघं सहजामृतम्

जगाच्या विषासाठी, जे प्रचंड आणि भ्रम निर्माण करणारे आहे, त्याच्या नाशासाठी एकच खात्रीशीर, जन्मजात अमृत आहे.

भावगम्यं निराकारं साकारं दृष्टिगोचरम्। भावाभावविनिर्मुक्तमन्तरालं तदुच्यते

जे अनुभवातून कळते, आकार नसूनही दिसते, अस्तित्व आणि अनस्तित्व या दोन्हींपलीकडे आहे, त्याला मधली अवस्था म्हणतात.

बाह्यभावं भवेद्विश्वमन्तः प्रकृतिरुच्यते। अन्तरादन्तरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत्

बाहेरील जग म्हणजे दृश्य, आतले म्हणजे स्वभाव. आत आणि अजून आत यामधले जे आहे, ते नारळाच्या पाण्यासारखे ओळखावे.

भ्रान्तिज्ञानं स्थितं बाह्यं सम्यग्ज्ञानं च मध्यगम्। मध्यान्मध्यतरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत्

चुकीचे ज्ञान हे बाह्य आहे, खरे ज्ञान मधल्या ठिकाणी आहे. त्या मधल्याही अधिक सूक्ष्म जे आहे, ते नारळाच्या पाण्यासारखे जाणावे.

पौर्णमास्यां यथा चन्द्र एक एवातिनिर्मलः। तेन तत्सदृशं पश्येद्द्विधादृष्टिर्विपर्ययः

जशी पौर्णिमेच्या रात्री एकच निर्मळ चंद्र असतो, तशी ती वस्तू एकच पाहावी. तिला दोन समजणे हे भ्रम आहे.

अनेनैव प्रकारेण बुद्धिभेदो न सर्वगः। दाता च धीरतामेति गीयते नामकोटिभिः

अशा प्रकारे, सर्वांना वेगवेगळी समज येत नाही. देणारा स्थिर राहतो, असे असंख्य नावांनी गायले आहे.

गुरुप्रज्ञाप्रसादेन मूर्खो वा यदि पण्डितः। यस्तु संबुध्यते तत्त्वं विरक्तो भवसागरात्

गुरूच्या कृपेने, तो मूर्ख असो वा विद्वान, जो सत्याला ओळखतो तो संसाराच्या समुद्रापासून विरक्त होतो.

रागद्वेषविनिर्मुक्तः सर्वभूतहिते रतः। दृढबोधश्च धीरश्च स गच्छेत्परमं पदम्

ज्याला आसक्ती आणि द्वेष नाही, सर्वांच्या हितात रमतो, ज्याचे ज्ञान ठाम आहे आणि जो धीराचा आहे, तोच परमपदाला पोहोचतो.

घटे भिन्ने घटाकाश आकाशे लीयते यथा। देहाभावे तथा योगी स्वरूपे परमात्मनि

मडकं फुटलं की त्यातलं आकाश मोठ्या आकाशात मिसळतं, तसंच शरीर गेल्यावर योगी स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपात, परमात्म्यात विलीन होतो.

उक्तेयं कर्मयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः। न चोक्ता योगयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः

ही शिकवण कर्म करणाऱ्यांसाठी आहे. त्यांची समज संपली तरी तीच त्यांची वाट आहे. पण योगात स्थिर असणाऱ्यांसाठी नाही; त्यांची समज संपली तरी तीच त्यांची वाट आहे.

या गतिः कर्मयुक्तानां सा च वागिन्द्रियाद्वदेत्। योगिनां या गतिः क्वापि ह्यकथ्या भवतोर्जिता

कर्म करणाऱ्यांची वाट वाणी आणि इंद्रियांनी सांगता येते. पण योग्यांची वाट कुठेही असो, ती न सांगता येणारी आणि त्यांनी मिळवलेली असते.

एवं ज्ञात्वा त्वमुं मार्गं योगिनां नैव कल्पितम्। विकल्पवर्जनं तेषां स्वयं सिद्धिः प्रवर्तते

हा मार्ग योग्यांनी कल्पना करून बनवलेला नाही, हे ओळखून, सर्व कल्पना सोडल्यावर त्यांना आपोआप सिद्धी मिळते.

तीर्थे वान्त्यजगेहे वा यत्र कुत्र मृतोऽपि वा। न योगी पश्यते गर्भं परे ब्रह्मणि लीयते

तीर्थक्षेत्री, अंत्यजाच्या घरी किंवा कुठेही मरण आले तरी योगी पुन्हा गर्भात जात नाही; तो परमब्रह्मात विलीन होतो.

सहजमजमचिन्त्यं यस्तु पश्येत्स्वरूपं घटति यदि यथेष्टं लिप्यते नैव दोषैः। सकृदपि तदभावात्कर्म किंचिन्नकुर्यात् तदपि न च विबद्धः संयमी वा तपस्वी

जो आपले सहज, अजन्म, विचारात न येणारे स्वरूप पाहतो, तो हवे तसे वागला तरी दोष लागत नाही. तो काहीच न केलं तरी, 'मी'पण नसल्यामुळे, न बांधला जातो, न संन्यासी असतो, न तपस्वी.

निरामयं निष्प्रतिमं निराकृतिं निराश्रयं निर्वपुषं निराशिषम्। निर्द्वन्द्वनिर्मोहमलुप्तशक्तिकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जो रोगरहित, अद्वितीय, निराकार, आधाररहित, देहरहित, इच्छा नसलेला, द्वंद्व आणि भ्रमापलीकडे, न संपणाऱ्या शक्तीचा आहे, तोच शाश्वत परमात्मा प्राप्त करतो.

वेदो न दीक्षा न च मुण्डनक्रिया गुरुर्न शिष्यो न च यन्त्रसम्पदः। मुद्रादिकं चापि न यत्र भासते तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जिथे वेद नाही, दीक्षा नाही, डोकं मुळीच मुंडन केलं नाही, गुरु नाही, शिष्य नाही, कोणतीही यंत्रसिद्धी नाही, आणि कोणतीही मुद्रा किंवा तत्सम काहीच नाही — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

न शाम्भवं शाक्तिकमानवं न वा पिण्डं च रूपं च पदादिकं न वा। आरम्भनिष्पत्तिघटादिकं च नो तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जिथे शैव, शाक्त, मानव मार्ग नाहीत, शरीर नाही, कोणताही आकार नाही, पदा किंवा इतर कोणतेही टप्पे नाहीत, सुरुवात, समाप्ती किंवा कोणतेही पात्र नाही — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

यस्य स्वरूपात्सचराचरं जग- दुत्पद्यते तिष्ठति लीयतेऽपि वा। पयोविकारादिव फेनबुद्बुदा- स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

ज्याच्या स्वरूपातून हे सगळं चराचर जग जन्म घेतं, टिकतं आणि शेवटी विलीन होतं — जसं पाण्याच्या बदलातून फेस आणि बुडबुडे निर्माण होतात — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

नासानिरोधो न च दृष्टिरासनं बोधोऽप्यबोधोऽपि न यत्र भासते। नाडीप्रचारोऽपि न यत्र किञ्चि- त्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जिथे श्वासावर नियंत्रण नाही, दृष्टि नाही, आसन नाही, ज्ञान नाही, अज्ञानही नाही, आणि ना कुठल्याही नाडींची हालचाल — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

नानात्वमेकत्वमुभत्वमन्यता अणुत्वदीर्घत्वमहत्त्वशून्यता। मानत्वमेयत्वसमत्ववर्जितं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जिथे अनेकता नाही, एकता नाही, दोन्ही नाहीत, वेगळेपण नाही, लहानपणा, मोठेपणा, थोरपणा किंवा रिकामेपण नाही, मोजमाप, वस्तू किंवा समता नाही — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

सुसंयमी वा यदि वा न संयमी सुसंग्रही वा यदि वा न संग्रही। निष्कर्मको वा यदि वा सकर्मक- स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

कोणी अगदी संयमी असो किंवा असंयमी, नीट एकत्र ठेवणारा असो किंवा विस्कळीत, कर्मरहित असो किंवा कर्म करणारा — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

मनो न बुद्धिर्न शरीरमिन्द्रियं तन्मात्रभूतानि न भूतपञ्चकम्। अहंकृतिश्चापि वियत्स्वरूपकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जिथे मन नाही, बुद्धी नाही, शरीर नाही, इंद्रिये नाहीत, सूक्ष्म तत्त्वे नाहीत, पंचमहाभूत नाहीत, अहंकार नाही, आणि आकाशाचंही स्वरूप नाही — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

विधौ निरोधे परमात्मतां गते न योगिनश्चेतसि भेदवर्जिते। शौचं न वाशौचमलिङ्गभावना सर्वं विधेयं यदि वा निषिध्यते

सृष्टी आणि प्रलयात, जेव्हा योग्याचं मन द्वैतापासून मुक्त होतं आणि परमात्म्याची प्राप्ती होते, तेव्हा पवित्रता, अपवित्रता किंवा कोणत्याही चिन्हांची भावना — हे सर्व सांगितली जाऊ शकतात किंवा नाकारली जाऊ शकतात.

मनो वचो यत्र न शक्तमीरितुं नूनं कथं तत्र गुरूपदेशता। इमां कथामुक्तवतो गुरोस्त- द्युक्तस्य तत्त्वं हि समं प्रकाशते

जिथे मन आणि वाणी पोहोचू शकत नाहीत, तिथे गुरूचे उपदेश कसे होतील? तरीही, जेव्हा गुरूने हे सांगितले, तेव्हा त्याचं सत्य सर्वत्र सारखंच प्रकट होतं.

इति द्वितीयोऽध्यायः

इथे दुसरा अध्याय संपतो.

गुणविगुणविभागो वर्तते नैव किञ्चित् रतिविरतिविहीनं निर्मलं निष्प्रपञ्चम्। गुणविगुणविहीनं व्यापकं विश्वरूपं कथमहमिह वन्दे व्योमरूपं शिवं वै

इथे गुण आणि दोष यांचा भेद नाही, काहीच नाही, आसक्ती किंवा अनासक्ती नाही, सर्वस्वी निर्मळ आणि कल्पनारहित, गुणदोषरहित, सर्वव्यापी, विश्वरूप — अशा आकाशासारख्या शिवाचे मी इथे कसे वंदन करू?

श्वेतादिवर्णरहितो नियतं शिवश्च कार्यं हि कारणमिदं हि परं शिवश्च। एवं विकल्परहितोऽहमलं शिवश्च स्वात्मानमात्मनि सुमित्र कथं नमामि

पांढरा किंवा इतर कोणताही रंग नसलेला, नेहमीच शिव असलेला, हे कारण आणि परिणाम दोन्हीच खरे शिव आहेत. अशा प्रकारे, भेदभावरहित, मी शुद्ध शिव आहे; मग, सुमित्रा, मी स्वतःच्या आत्म्याला स्वतःमध्ये कसा वंदन करू?