अवधूतगीता

अहमेव परं यस्मात्सारात्सारतरं शिवम्। गमागमविनिर्मुक्तं निर्विकल्पं निराकुलम्

मीच सर्वोच्च आहे, सर्व सारांचा सार, शिव; येणं-जाण्यापासून मुक्त, द्वैत-भावनाशून्य आणि पूर्णपणे शांत.

सर्वावयवनिर्मुक्तं तथाहं त्रिदशार्चितम्। संपूर्णत्वान्न गृह्णामि विभागं त्रिदशादिकम्

सर्व अवयवांपासून मुक्त, देवांनी पूजलेला मीच आहे; पूर्ण असल्याने मी कोणतीही विभागणी—even देवांमध्ये—स्वीकारत नाही.

प्रमादेन न सन्देहः किं करिष्यामि वृत्तिमान्। उत्पद्यन्ते विलीयन्ते बुद्बुदाश्च यथा जले

अज्ञानामुळे शंका नाही—सक्रिय असताना मी काय करणार? जसं पाण्यात बुडबुडे निर्माण होतात आणि विरघळतात, तसं सर्व काही होतं.

महदादीनि भूतानि समाप्यैवं सदैव हि। मृदुद्रव्येषु तीक्ष्णेषु गुडेषु कटुकेषु च

महत्तत्त्वापासून सुरू होणारी सर्व भूतं नेहमीच अशा प्रकारे एकत्र विलीन होतात; मऊ, द्रव, तीक्ष्ण, गोड आणि कडू पदार्थांमध्येही.

कटुत्वं चैव शैत्यत्वं मृदुत्वं च यथा जले। प्रकृतिः पुरुषस्तद्वदभिन्नं प्रतिभाति मे

कडूपणा, गारवा, मऊपणा जसे पाण्यात असतात, तसंच प्रकृती आणि पुरुष हे मला एकच, अविभाज्य वाटतात.

सर्वाख्यारहितं यद्यत्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम्। मनोबुद्धीन्द्रियातीतमकलङ्कं जगत्पतिम्

जे सर्व नावांनी रहित आहे, अत्यंत सूक्ष्म आहे, मन, बुद्धी आणि इंद्रियांच्या पलीकडचं, कलंकशून्य, जगाचा स्वामी—तेच परम आहे.

ईदृशं सहजं यत्र अहं तत्र कथं भवेत्। त्वमेव हि कथं तत्र कथं तत्र चराचरम्

जिथे असं सहजपणं आहे, तिथे मी कसा असू शकतो? तू कसा असू शकतोस? तिथे चल-अचल कसं असू शकतं?

गगनोपमं तु यत्प्रोक्तं तदेव गगनोपमम्। चैतन्यं दोषहीनं च सर्वज्ञं पूर्णमेव च

जे आकाशासारखं म्हटलं जातं, ते खरंच आकाशासारखंच आहे; दोषरहित, सर्वज्ञ आणि पूर्ण असं चैतन्य.

पृथिव्यां चरितं नैव मारुतेन च वाहितम्। वरिणा पिहितं नैव तेजोमध्ये व्यवस्थितम्

ते पृथ्वीवर चालत नाही, वाऱ्याने वाहून नेलं जात नाही, पाण्याने झाकलं जात नाही, किंवा अग्नीच्या मध्ये स्थिर राहत नाही.

आकाशं तेन संव्याप्तं न तद्व्याप्तं च केनचित्। स बाह्याभ्यन्तरं तिष्ठत्यवच्छिन्नं निरन्तरम्

आकाश सर्वत्र पसरले आहे, पण त्याला काहीही व्यापू शकत नाही. ते बाहेरही आहे, आतही आहे, कुठेही अडथळा नाही, अखंड आहे.

सूक्ष्मत्वात्तददृश्यत्वान्निर्गुणत्वाच्च योगिभिः। आलम्बनादि यत्प्रोक्तं क्रमादालम्बनं भवेत्

ते खूप सूक्ष्म, नजरेस न दिसणारे आणि गुणरहित असल्यामुळे योगी त्याला आधार म्हणतात. हळूहळू तोच आधार खरा आधार ठरतो.

सतताऽभ्यासयुक्तस्तु निरालम्बो यदा भवेत्। तल्लयाल्लीयते नान्तर्गुणदोषविवर्जितः

जो नेहमीचा सराव करतो, त्याला जेव्हा कुठलाही आधार लागत नाही, तेव्हा तो त्या स्वरूपात विलीन होतो आणि सर्व गुण-दोषांपासून मुक्त होतो.

विषविश्वस्य रौद्रस्य मोहमूर्च्छाप्रदस्य च। एकमेव विनाशाय ह्यमोघं सहजामृतम्

जगाच्या विषासाठी, जे प्रचंड आणि भ्रम निर्माण करणारे आहे, त्याच्या नाशासाठी एकच खात्रीशीर, जन्मजात अमृत आहे.

भावगम्यं निराकारं साकारं दृष्टिगोचरम्। भावाभावविनिर्मुक्तमन्तरालं तदुच्यते

जे अनुभवातून कळते, आकार नसूनही दिसते, अस्तित्व आणि अनस्तित्व या दोन्हींपलीकडे आहे, त्याला मधली अवस्था म्हणतात.

बाह्यभावं भवेद्विश्वमन्तः प्रकृतिरुच्यते। अन्तरादन्तरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत्

बाहेरील जग म्हणजे दृश्य, आतले म्हणजे स्वभाव. आत आणि अजून आत यामधले जे आहे, ते नारळाच्या पाण्यासारखे ओळखावे.

भ्रान्तिज्ञानं स्थितं बाह्यं सम्यग्ज्ञानं च मध्यगम्। मध्यान्मध्यतरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत्

चुकीचे ज्ञान हे बाह्य आहे, खरे ज्ञान मधल्या ठिकाणी आहे. त्या मधल्याही अधिक सूक्ष्म जे आहे, ते नारळाच्या पाण्यासारखे जाणावे.

पौर्णमास्यां यथा चन्द्र एक एवातिनिर्मलः। तेन तत्सदृशं पश्येद्द्विधादृष्टिर्विपर्ययः

जशी पौर्णिमेच्या रात्री एकच निर्मळ चंद्र असतो, तशी ती वस्तू एकच पाहावी. तिला दोन समजणे हे भ्रम आहे.

अनेनैव प्रकारेण बुद्धिभेदो न सर्वगः। दाता च धीरतामेति गीयते नामकोटिभिः

अशा प्रकारे, सर्वांना वेगवेगळी समज येत नाही. देणारा स्थिर राहतो, असे असंख्य नावांनी गायले आहे.

गुरुप्रज्ञाप्रसादेन मूर्खो वा यदि पण्डितः। यस्तु संबुध्यते तत्त्वं विरक्तो भवसागरात्

गुरूच्या कृपेने, तो मूर्ख असो वा विद्वान, जो सत्याला ओळखतो तो संसाराच्या समुद्रापासून विरक्त होतो.

रागद्वेषविनिर्मुक्तः सर्वभूतहिते रतः। दृढबोधश्च धीरश्च स गच्छेत्परमं पदम्

ज्याला आसक्ती आणि द्वेष नाही, सर्वांच्या हितात रमतो, ज्याचे ज्ञान ठाम आहे आणि जो धीराचा आहे, तोच परमपदाला पोहोचतो.

घटे भिन्ने घटाकाश आकाशे लीयते यथा। देहाभावे तथा योगी स्वरूपे परमात्मनि

मडकं फुटलं की त्यातलं आकाश मोठ्या आकाशात मिसळतं, तसंच शरीर गेल्यावर योगी स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपात, परमात्म्यात विलीन होतो.

उक्तेयं कर्मयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः। न चोक्ता योगयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः

ही शिकवण कर्म करणाऱ्यांसाठी आहे. त्यांची समज संपली तरी तीच त्यांची वाट आहे. पण योगात स्थिर असणाऱ्यांसाठी नाही; त्यांची समज संपली तरी तीच त्यांची वाट आहे.

या गतिः कर्मयुक्तानां सा च वागिन्द्रियाद्वदेत्। योगिनां या गतिः क्वापि ह्यकथ्या भवतोर्जिता

कर्म करणाऱ्यांची वाट वाणी आणि इंद्रियांनी सांगता येते. पण योग्यांची वाट कुठेही असो, ती न सांगता येणारी आणि त्यांनी मिळवलेली असते.

एवं ज्ञात्वा त्वमुं मार्गं योगिनां नैव कल्पितम्। विकल्पवर्जनं तेषां स्वयं सिद्धिः प्रवर्तते

हा मार्ग योग्यांनी कल्पना करून बनवलेला नाही, हे ओळखून, सर्व कल्पना सोडल्यावर त्यांना आपोआप सिद्धी मिळते.

तीर्थे वान्त्यजगेहे वा यत्र कुत्र मृतोऽपि वा। न योगी पश्यते गर्भं परे ब्रह्मणि लीयते

तीर्थक्षेत्री, अंत्यजाच्या घरी किंवा कुठेही मरण आले तरी योगी पुन्हा गर्भात जात नाही; तो परमब्रह्मात विलीन होतो.

सहजमजमचिन्त्यं यस्तु पश्येत्स्वरूपं घटति यदि यथेष्टं लिप्यते नैव दोषैः। सकृदपि तदभावात्कर्म किंचिन्नकुर्यात् तदपि न च विबद्धः संयमी वा तपस्वी

जो आपले सहज, अजन्म, विचारात न येणारे स्वरूप पाहतो, तो हवे तसे वागला तरी दोष लागत नाही. तो काहीच न केलं तरी, 'मी'पण नसल्यामुळे, न बांधला जातो, न संन्यासी असतो, न तपस्वी.

निरामयं निष्प्रतिमं निराकृतिं निराश्रयं निर्वपुषं निराशिषम्। निर्द्वन्द्वनिर्मोहमलुप्तशक्तिकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जो रोगरहित, अद्वितीय, निराकार, आधाररहित, देहरहित, इच्छा नसलेला, द्वंद्व आणि भ्रमापलीकडे, न संपणाऱ्या शक्तीचा आहे, तोच शाश्वत परमात्मा प्राप्त करतो.

वेदो न दीक्षा न च मुण्डनक्रिया गुरुर्न शिष्यो न च यन्त्रसम्पदः। मुद्रादिकं चापि न यत्र भासते तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जिथे वेद नाही, दीक्षा नाही, डोकं मुळीच मुंडन केलं नाही, गुरु नाही, शिष्य नाही, कोणतीही यंत्रसिद्धी नाही, आणि कोणतीही मुद्रा किंवा तत्सम काहीच नाही — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

न शाम्भवं शाक्तिकमानवं न वा पिण्डं च रूपं च पदादिकं न वा। आरम्भनिष्पत्तिघटादिकं च नो तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जिथे शैव, शाक्त, मानव मार्ग नाहीत, शरीर नाही, कोणताही आकार नाही, पदा किंवा इतर कोणतेही टप्पे नाहीत, सुरुवात, समाप्ती किंवा कोणतेही पात्र नाही — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.