अवधूतगीता

अतीतानागतं कर्म वर्तमानं तथैव च। न करोमि न भुञ्जामि इति मे निश्चला मतिः

भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील कृती — मी त्या ना करतो, ना अनुभवतो; म्हणून माझं मन स्थिर आहे.

शून्यागारे समरसपूत- स्तिष्ठन्नेकः सुखमवधूतः। चरति हि नग्नस्त्यक्त्वा गर्वं विन्दति केवलमात्मनि सर्वम्

रिकाम्या घरात एकटा शांतचित्ताने राहणारा अवधूत आनंदी असतो; तो सर्व अहंकार सोडून नग्न अवस्थेत फिरतो आणि सर्व काही फक्त स्वतःमध्येच अनुभवतो.

त्रितयतुरीयं नहि नहि यत्र विन्दति केवलमात्मनि तत्र। धर्माधर्मौ नहि नहि यत्र बद्धो मुक्तः कथमिह तत्र

जिथे तीनही अवस्थांपलीकडील चौथं काही सापडत नाही, आणि जे फक्त स्वतःमध्येच आहे, तिथे ना पुण्य आहे ना पाप, ना बंधन आहे ना मुक्ती—मग अशा ठिकाणी हे सर्व कसे असू शकतं?

विन्दति विन्दति नहि नहि मन्त्रं छन्दोलक्षणं नहि नहि तन्त्रम्। समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपितमेतत्परमवधूतः

तो शोधतो, पण तिथे मंत्र नाही, छंद नाही, तंत्रही नाही; समत्वात मग्न, चिंतनाने शुद्ध झालेला, हा सर्वोच्च अवधूताचा निवेदन आहे.

सर्वशून्यमशून्यं च सत्यासत्यं न विद्यते। स्वभावभावतः प्रोक्तं शास्त्रसंवित्तिपूर्वकम्

सर्व काही रिकामं आहे आणि नाहीही; सत्य-असत्य असं काही अस्तित्वात नाही; हे सर्व वस्तूंच्या स्वभावानुसार, शास्त्रज्ञानाच्या आधारे सांगितलं आहे.

इति प्रथमोऽध्यायः

इथे पहिला अध्याय संपला.

बालस्य वा विषयभोगरतस्य वापि मूर्खस्य सेवकजनस्य गृहस्थितस्य। एतद्गुरोः किमपि नैव न चिन्तनीयं रत्नं कथं त्यजति कोऽप्यशुचौ प्रविष्टम्

मुलगा असो, विषयभोगात रमणारा असो, मूर्ख असो, सेवक असो किंवा गृहस्थ असो—गुरुच्या गोष्टींबद्दल काहीच विचार करायचं नाही; जसं एखादं रत्न अपवित्र ठिकाणी गेलं तरी कोणी ते टाकत नाही.

नैवात्र काव्यगुण एव तु चिन्तनीयो ग्राह्यः परं गुणवता खलु सार एव। सिन्दूरचित्ररहिता भुवि रूपशून्या पारं न किं नयति नौरिह गन्तुकामान्

इथे काव्यातले गुण महत्त्वाचे नाहीत; सद्गुणी माणसाने फक्त सार घ्यावं. जशी रंगरूप नसलेली नौका देखील लोकांना पलीकडे नेते, तशीच गोष्ट आहे.

प्रयत्नेन विना येन निश्चलेन चलाचलम्। ग्रस्तं स्वभावतः शान्तं चैतन्यं गगनोपमम्

ज्याच्यामुळे कोणताही प्रयत्न न करता स्थिर आणि चल दोन्ही गोष्टी आपोआप विलीन होतात, ते स्वभावतः शांत आणि आकाशासारखं चैतन्य आहे.

अयत्नाछालयेद्यस्तु एकमेव चराचरम्। सर्वगं तत्कथं भिन्नमद्वैतं वर्तते मम

जो कोणताही प्रयत्न न करता एकाच तत्त्वाने सर्व चल-अचल गोष्टी हलवतो, ते सर्वत्र व्यापलेलं अद्वैत कसं वेगळं वाटू शकतं?

अहमेव परं यस्मात्सारात्सारतरं शिवम्। गमागमविनिर्मुक्तं निर्विकल्पं निराकुलम्

मीच सर्वोच्च आहे, सर्व सारांचा सार, शिव; येणं-जाण्यापासून मुक्त, द्वैत-भावनाशून्य आणि पूर्णपणे शांत.

सर्वावयवनिर्मुक्तं तथाहं त्रिदशार्चितम्। संपूर्णत्वान्न गृह्णामि विभागं त्रिदशादिकम्

सर्व अवयवांपासून मुक्त, देवांनी पूजलेला मीच आहे; पूर्ण असल्याने मी कोणतीही विभागणी—even देवांमध्ये—स्वीकारत नाही.

प्रमादेन न सन्देहः किं करिष्यामि वृत्तिमान्। उत्पद्यन्ते विलीयन्ते बुद्बुदाश्च यथा जले

अज्ञानामुळे शंका नाही—सक्रिय असताना मी काय करणार? जसं पाण्यात बुडबुडे निर्माण होतात आणि विरघळतात, तसं सर्व काही होतं.

महदादीनि भूतानि समाप्यैवं सदैव हि। मृदुद्रव्येषु तीक्ष्णेषु गुडेषु कटुकेषु च

महत्तत्त्वापासून सुरू होणारी सर्व भूतं नेहमीच अशा प्रकारे एकत्र विलीन होतात; मऊ, द्रव, तीक्ष्ण, गोड आणि कडू पदार्थांमध्येही.

कटुत्वं चैव शैत्यत्वं मृदुत्वं च यथा जले। प्रकृतिः पुरुषस्तद्वदभिन्नं प्रतिभाति मे

कडूपणा, गारवा, मऊपणा जसे पाण्यात असतात, तसंच प्रकृती आणि पुरुष हे मला एकच, अविभाज्य वाटतात.

सर्वाख्यारहितं यद्यत्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम्। मनोबुद्धीन्द्रियातीतमकलङ्कं जगत्पतिम्

जे सर्व नावांनी रहित आहे, अत्यंत सूक्ष्म आहे, मन, बुद्धी आणि इंद्रियांच्या पलीकडचं, कलंकशून्य, जगाचा स्वामी—तेच परम आहे.

ईदृशं सहजं यत्र अहं तत्र कथं भवेत्। त्वमेव हि कथं तत्र कथं तत्र चराचरम्

जिथे असं सहजपणं आहे, तिथे मी कसा असू शकतो? तू कसा असू शकतोस? तिथे चल-अचल कसं असू शकतं?

गगनोपमं तु यत्प्रोक्तं तदेव गगनोपमम्। चैतन्यं दोषहीनं च सर्वज्ञं पूर्णमेव च

जे आकाशासारखं म्हटलं जातं, ते खरंच आकाशासारखंच आहे; दोषरहित, सर्वज्ञ आणि पूर्ण असं चैतन्य.

पृथिव्यां चरितं नैव मारुतेन च वाहितम्। वरिणा पिहितं नैव तेजोमध्ये व्यवस्थितम्

ते पृथ्वीवर चालत नाही, वाऱ्याने वाहून नेलं जात नाही, पाण्याने झाकलं जात नाही, किंवा अग्नीच्या मध्ये स्थिर राहत नाही.

आकाशं तेन संव्याप्तं न तद्व्याप्तं च केनचित्। स बाह्याभ्यन्तरं तिष्ठत्यवच्छिन्नं निरन्तरम्

आकाश सर्वत्र पसरले आहे, पण त्याला काहीही व्यापू शकत नाही. ते बाहेरही आहे, आतही आहे, कुठेही अडथळा नाही, अखंड आहे.

सूक्ष्मत्वात्तददृश्यत्वान्निर्गुणत्वाच्च योगिभिः। आलम्बनादि यत्प्रोक्तं क्रमादालम्बनं भवेत्

ते खूप सूक्ष्म, नजरेस न दिसणारे आणि गुणरहित असल्यामुळे योगी त्याला आधार म्हणतात. हळूहळू तोच आधार खरा आधार ठरतो.

सतताऽभ्यासयुक्तस्तु निरालम्बो यदा भवेत्। तल्लयाल्लीयते नान्तर्गुणदोषविवर्जितः

जो नेहमीचा सराव करतो, त्याला जेव्हा कुठलाही आधार लागत नाही, तेव्हा तो त्या स्वरूपात विलीन होतो आणि सर्व गुण-दोषांपासून मुक्त होतो.

विषविश्वस्य रौद्रस्य मोहमूर्च्छाप्रदस्य च। एकमेव विनाशाय ह्यमोघं सहजामृतम्

जगाच्या विषासाठी, जे प्रचंड आणि भ्रम निर्माण करणारे आहे, त्याच्या नाशासाठी एकच खात्रीशीर, जन्मजात अमृत आहे.

भावगम्यं निराकारं साकारं दृष्टिगोचरम्। भावाभावविनिर्मुक्तमन्तरालं तदुच्यते

जे अनुभवातून कळते, आकार नसूनही दिसते, अस्तित्व आणि अनस्तित्व या दोन्हींपलीकडे आहे, त्याला मधली अवस्था म्हणतात.

बाह्यभावं भवेद्विश्वमन्तः प्रकृतिरुच्यते। अन्तरादन्तरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत्

बाहेरील जग म्हणजे दृश्य, आतले म्हणजे स्वभाव. आत आणि अजून आत यामधले जे आहे, ते नारळाच्या पाण्यासारखे ओळखावे.

भ्रान्तिज्ञानं स्थितं बाह्यं सम्यग्ज्ञानं च मध्यगम्। मध्यान्मध्यतरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत्

चुकीचे ज्ञान हे बाह्य आहे, खरे ज्ञान मधल्या ठिकाणी आहे. त्या मधल्याही अधिक सूक्ष्म जे आहे, ते नारळाच्या पाण्यासारखे जाणावे.

पौर्णमास्यां यथा चन्द्र एक एवातिनिर्मलः। तेन तत्सदृशं पश्येद्द्विधादृष्टिर्विपर्ययः

जशी पौर्णिमेच्या रात्री एकच निर्मळ चंद्र असतो, तशी ती वस्तू एकच पाहावी. तिला दोन समजणे हे भ्रम आहे.

अनेनैव प्रकारेण बुद्धिभेदो न सर्वगः। दाता च धीरतामेति गीयते नामकोटिभिः

अशा प्रकारे, सर्वांना वेगवेगळी समज येत नाही. देणारा स्थिर राहतो, असे असंख्य नावांनी गायले आहे.

गुरुप्रज्ञाप्रसादेन मूर्खो वा यदि पण्डितः। यस्तु संबुध्यते तत्त्वं विरक्तो भवसागरात्

गुरूच्या कृपेने, तो मूर्ख असो वा विद्वान, जो सत्याला ओळखतो तो संसाराच्या समुद्रापासून विरक्त होतो.