अवधूतगीता

साकारं च निराकारं नेति नेतीति सर्वदा। भेदाभेदविनिर्मुक्तो वर्तते केवलः शिवः

साकार आणि निराकार, नेहमीच 'हे नाही, ते नाही' म्हणत, भेद आणि अभेद या दोन्हींपासून मुक्त, एकच शिव कायम राहतो.

न ते च माता च पिता च बन्धुः न ते च पत्नी न सुतश्च मित्रम्। न पक्षपाती न विपक्षपातः कथं हि संतप्तिरियं हि चित्ते

तुला आई नाही, वडील नाहीत, कुणी नातेवाईक नाही; तुझी पत्नी नाही, मुलगा नाही, मित्र नाही. तू पक्षपाती नाहीस, विरोधकही नाहीस — मग मनात ही खंत कशी येते?

दिवा नक्तं न ते चित्तं उदयास्तमयौ न हि। विदेहस्य शरीरत्वं कल्पयन्ति कथं बुधाः

मना, तुझ्यासाठी ना दिवस आहे, ना रात्र, ना उगवणं, ना मावळणं. ज्याला शरीरच नाही, त्याला शरीरधारणेची कल्पना सुज्ञ कशी करू शकतात?

नाविभक्तं विभक्तं च न हि दुःखसुखादि च। न हि सर्वमसर्वं च विद्धि चात्मानमव्ययम्

ना अखंड, ना विभागलेलं, ना दु:ख, ना सुख, ना सर्व, ना काहीच नाही — आत्मा अमर आहे, हे जाण.

नाहं कर्ता न भोक्ता च न मे कर्म पुराऽधुना। न मे देहो विदेहो वा निर्ममेति ममेति किम्

मी कर्ता नाही, भोक्ता नाही; माझ्या कुठल्याही कृती नाहीत, ना पूर्वीच्या, ना आत्ताच्या. मला शरीर नाही, ना देहधारी, ना देहविरहित — मग 'माझं' किंवा 'नाही' असं काय?

न मे रागादिको दोषो दुःखं देहादिकं न मे। आत्मानं विद्धि मामेकं विशालं गगनोपमम्

माझ्यात राग वगैरे दोष नाहीत, ना देहाचे दु:ख आहे. मला एकट्या, विशाल, आकाशासारख्या आत्म्याला ओळख.

सखे मनः किं बहुजल्पितेन सखे मनः सर्वमिदं वितर्क्यम्। यत्सारभूतं कथितं मया ते त्वमेव तत्त्वं गगनोपमोऽसि

अरे मित्रा मन, फार बोलण्यात काय अर्थ? हे सगळं केवळ तर्क आहे. जे खरं आहे ते मी सांगितलं — तूच सत्य आहेस, आकाशासारखा विशाल आहेस.

येन केनापि भावेन यत्र कुत्र मृता अपि। योगिनस्तत्र लीयन्ते घटाकाशमिवाम्बरे

कोणत्याही प्रकारे, कुठेही, मृत्यूनंतरसुद्धा, योगी तिथेच विलीन होतात — जसं मडक्यातलं आकाश आकाशात मिसळतं.

तीर्थे चान्त्यजगेहे वा नष्टस्मृतिरपि त्यजन्। समकाले तनुं मुक्तः कैवल्यव्यापको भवेत्

तीर्थक्षेत्री असो किंवा अंत्यजाच्या घरी, मृत्यूसमयी आठवण गेली तरी, जो त्या क्षणी शरीर सोडतो, तो सर्वव्यापी मुक्तीला प्राप्त होतो.

धर्मार्थकाममोक्षांश्च द्विपदादिचराचरम्। मन्यन्ते योगिनः सर्वं मरीचिजलसन्निभम्

धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि सर्व सजीव-निर्जीव गोष्टी — योगी हे सगळं मृगजळासारखं किंवा वाळवंटातल्या पाण्यासारखं मानतात.

अतीतानागतं कर्म वर्तमानं तथैव च। न करोमि न भुञ्जामि इति मे निश्चला मतिः

भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील कृती — मी त्या ना करतो, ना अनुभवतो; म्हणून माझं मन स्थिर आहे.

शून्यागारे समरसपूत- स्तिष्ठन्नेकः सुखमवधूतः। चरति हि नग्नस्त्यक्त्वा गर्वं विन्दति केवलमात्मनि सर्वम्

रिकाम्या घरात एकटा शांतचित्ताने राहणारा अवधूत आनंदी असतो; तो सर्व अहंकार सोडून नग्न अवस्थेत फिरतो आणि सर्व काही फक्त स्वतःमध्येच अनुभवतो.

त्रितयतुरीयं नहि नहि यत्र विन्दति केवलमात्मनि तत्र। धर्माधर्मौ नहि नहि यत्र बद्धो मुक्तः कथमिह तत्र

जिथे तीनही अवस्थांपलीकडील चौथं काही सापडत नाही, आणि जे फक्त स्वतःमध्येच आहे, तिथे ना पुण्य आहे ना पाप, ना बंधन आहे ना मुक्ती—मग अशा ठिकाणी हे सर्व कसे असू शकतं?

विन्दति विन्दति नहि नहि मन्त्रं छन्दोलक्षणं नहि नहि तन्त्रम्। समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपितमेतत्परमवधूतः

तो शोधतो, पण तिथे मंत्र नाही, छंद नाही, तंत्रही नाही; समत्वात मग्न, चिंतनाने शुद्ध झालेला, हा सर्वोच्च अवधूताचा निवेदन आहे.

सर्वशून्यमशून्यं च सत्यासत्यं न विद्यते। स्वभावभावतः प्रोक्तं शास्त्रसंवित्तिपूर्वकम्

सर्व काही रिकामं आहे आणि नाहीही; सत्य-असत्य असं काही अस्तित्वात नाही; हे सर्व वस्तूंच्या स्वभावानुसार, शास्त्रज्ञानाच्या आधारे सांगितलं आहे.

इति प्रथमोऽध्यायः

इथे पहिला अध्याय संपला.

बालस्य वा विषयभोगरतस्य वापि मूर्खस्य सेवकजनस्य गृहस्थितस्य। एतद्गुरोः किमपि नैव न चिन्तनीयं रत्नं कथं त्यजति कोऽप्यशुचौ प्रविष्टम्

मुलगा असो, विषयभोगात रमणारा असो, मूर्ख असो, सेवक असो किंवा गृहस्थ असो—गुरुच्या गोष्टींबद्दल काहीच विचार करायचं नाही; जसं एखादं रत्न अपवित्र ठिकाणी गेलं तरी कोणी ते टाकत नाही.

नैवात्र काव्यगुण एव तु चिन्तनीयो ग्राह्यः परं गुणवता खलु सार एव। सिन्दूरचित्ररहिता भुवि रूपशून्या पारं न किं नयति नौरिह गन्तुकामान्

इथे काव्यातले गुण महत्त्वाचे नाहीत; सद्गुणी माणसाने फक्त सार घ्यावं. जशी रंगरूप नसलेली नौका देखील लोकांना पलीकडे नेते, तशीच गोष्ट आहे.

प्रयत्नेन विना येन निश्चलेन चलाचलम्। ग्रस्तं स्वभावतः शान्तं चैतन्यं गगनोपमम्

ज्याच्यामुळे कोणताही प्रयत्न न करता स्थिर आणि चल दोन्ही गोष्टी आपोआप विलीन होतात, ते स्वभावतः शांत आणि आकाशासारखं चैतन्य आहे.

अयत्नाछालयेद्यस्तु एकमेव चराचरम्। सर्वगं तत्कथं भिन्नमद्वैतं वर्तते मम

जो कोणताही प्रयत्न न करता एकाच तत्त्वाने सर्व चल-अचल गोष्टी हलवतो, ते सर्वत्र व्यापलेलं अद्वैत कसं वेगळं वाटू शकतं?

अहमेव परं यस्मात्सारात्सारतरं शिवम्। गमागमविनिर्मुक्तं निर्विकल्पं निराकुलम्

मीच सर्वोच्च आहे, सर्व सारांचा सार, शिव; येणं-जाण्यापासून मुक्त, द्वैत-भावनाशून्य आणि पूर्णपणे शांत.

सर्वावयवनिर्मुक्तं तथाहं त्रिदशार्चितम्। संपूर्णत्वान्न गृह्णामि विभागं त्रिदशादिकम्

सर्व अवयवांपासून मुक्त, देवांनी पूजलेला मीच आहे; पूर्ण असल्याने मी कोणतीही विभागणी—even देवांमध्ये—स्वीकारत नाही.

प्रमादेन न सन्देहः किं करिष्यामि वृत्तिमान्। उत्पद्यन्ते विलीयन्ते बुद्बुदाश्च यथा जले

अज्ञानामुळे शंका नाही—सक्रिय असताना मी काय करणार? जसं पाण्यात बुडबुडे निर्माण होतात आणि विरघळतात, तसं सर्व काही होतं.

महदादीनि भूतानि समाप्यैवं सदैव हि। मृदुद्रव्येषु तीक्ष्णेषु गुडेषु कटुकेषु च

महत्तत्त्वापासून सुरू होणारी सर्व भूतं नेहमीच अशा प्रकारे एकत्र विलीन होतात; मऊ, द्रव, तीक्ष्ण, गोड आणि कडू पदार्थांमध्येही.

कटुत्वं चैव शैत्यत्वं मृदुत्वं च यथा जले। प्रकृतिः पुरुषस्तद्वदभिन्नं प्रतिभाति मे

कडूपणा, गारवा, मऊपणा जसे पाण्यात असतात, तसंच प्रकृती आणि पुरुष हे मला एकच, अविभाज्य वाटतात.

सर्वाख्यारहितं यद्यत्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम्। मनोबुद्धीन्द्रियातीतमकलङ्कं जगत्पतिम्

जे सर्व नावांनी रहित आहे, अत्यंत सूक्ष्म आहे, मन, बुद्धी आणि इंद्रियांच्या पलीकडचं, कलंकशून्य, जगाचा स्वामी—तेच परम आहे.

ईदृशं सहजं यत्र अहं तत्र कथं भवेत्। त्वमेव हि कथं तत्र कथं तत्र चराचरम्

जिथे असं सहजपणं आहे, तिथे मी कसा असू शकतो? तू कसा असू शकतोस? तिथे चल-अचल कसं असू शकतं?

गगनोपमं तु यत्प्रोक्तं तदेव गगनोपमम्। चैतन्यं दोषहीनं च सर्वज्ञं पूर्णमेव च

जे आकाशासारखं म्हटलं जातं, ते खरंच आकाशासारखंच आहे; दोषरहित, सर्वज्ञ आणि पूर्ण असं चैतन्य.

पृथिव्यां चरितं नैव मारुतेन च वाहितम्। वरिणा पिहितं नैव तेजोमध्ये व्यवस्थितम्

ते पृथ्वीवर चालत नाही, वाऱ्याने वाहून नेलं जात नाही, पाण्याने झाकलं जात नाही, किंवा अग्नीच्या मध्ये स्थिर राहत नाही.