अवधूतगीता

तत्त्वं त्वं न हि सन्देहः किं जानाम्यथवा पुनः। असंवेद्यं स्वसंवेद्यमात्मानं मन्यसे कथम्

तूच खरे तत्त्व आहेस, यात शंका नाही; मी अजून काय जाणू? आत्मा स्वतःलाच जाणण्यास अशक्य आहे, मग तू त्याला कसा जाणतोस असे समजतोस?

मायाऽमाया कथं तात छायाऽछाया न विद्यते। तत्त्वमेकमिदं सर्वं व्योमाकारं निरञ्जनम्

माया किंवा अमाया कशी असू शकते, छाया किंवा अछाया अस्तित्वातच नाही. हे सर्व एकच तत्त्व आहे, आकाशासारखे निराकार आणि कलंकरहित.

आदिमध्यान्तमुक्तोऽहं न बद्धोऽहं कदाचन। स्वभावनिर्मलः शुद्ध इति मे निश्चिता मतिः

मी आरंभ, मध्य आणि अंत यांच्यापासून मुक्त आहे; मी कधीच बांधला जात नाही. माझे स्वरूप स्वच्छ आणि शुद्ध आहे — ही माझी ठाम समजूत आहे.

महदादि जगत्सर्वं न किंचित्प्रतिभाति मे। ब्रह्मैव केवलं सर्वं कथं वर्णाश्रमस्थितिः

महत्तत्त्वापासून साऱ्या जगाचा मला काहीच भास होत नाही; सर्वत्र फक्त ब्रह्मच आहे. मग वर्ण किंवा आश्रम कसा असू शकतो?

जानामि सर्वथा सर्वमहमेको निरन्तरम्। निरालम्बमशून्यं च शून्यं व्योमादिपञ्चकम्

सर्व प्रकारे मला हे ठाऊक आहे की मीच अखंड सर्व आहे; मी कुणावरही अवलंबून नाही, मी रिकामा नाही, आणि तरीही आकाशादी पाच शून्यांचा स्वरूप आहे.

न षण्ढो न पुमान्न स्त्री न बोधो नैव कल्पना। सानन्दो वा निरानन्दमात्मानं मन्यसे कथम्

मी नपुंसक नाही, पुरुष नाही, स्त्री नाही; मी ज्ञान नाही, कल्पना नाही. आत्मा आनंदी आहे किंवा निरानंदी आहे असे तू कसे समजू शकतोस?

षडङ्गयोगान्न तु नैव शुद्धं मनोविनाशान्न तु नैव शुद्धम्। गुरूपदेशान्न तु नैव शुद्धं स्वयं च तत्त्वं स्वयमेव बुद्धम्

षडंगयोगाने, मनाचा नाश करून किंवा गुरूच्या उपदेशाने शुद्धता मिळत नाही; खरे तत्त्व स्वतःच स्वतःला जाणते.

न हि पञ्चात्मको देहो विदेहो वर्तते न हि। आत्मैव केवलं सर्वं तुरीयं च त्रयं कथम्

हा देह पंचमहाभूतांचा बनलेला नाही, आणि त्यांच्याविना तो अस्तित्वातही नाही; आत्माच सर्व आहे — मग तुरीय किंवा इतर तीन अवस्था कशा असू शकतात?

न बद्धो नैव मुक्तोऽहं न चाहं ब्रह्मणः पृथक्। न कर्ता न च भोक्ताहं व्याप्यव्यापकवर्जितः

मी न बांधलेला आहे, न मुक्त; मी ब्रह्मापासून वेगळा नाही. मी कर्ता नाही, भोक्ता नाही; व्यापणारा किंवा व्यापला जाणारा नाही.

यथा जलं जले न्यस्तं सलिलं भेदवर्जितम्। प्रकृतिं पुरुषं तद्वदभिन्नं प्रतिभाति मे

जसे पाण्यात पाणी मिसळले की फरक राहत नाही, तसेच प्रकृती आणि पुरुष मला एकच वाटतात.

यदि नाम न मुक्तोऽसि न बद्धोऽसि कदाचन। साकारं च निराकारमात्मानं मन्यसे कथम्

तू मुक्त नसला तरी कधीच बांधलेला नाहीस; मग आत्म्याला साकार किंवा निराकार कसे समजू शकतोस?

जानामि ते परं रूपं प्रत्यक्षं गगनोपमम्। यथा परं हि रूपं यन्मरीचिजलसन्निभम्

मला तुझे परम रूप प्रत्यक्ष आकाशासारखे दिसते; जसे ते परम रूप पाण्यातील मरीचिकेसारखे आहे.

न गुरुर्नोपदेशश्च न चोपाधिर्न मे क्रिया। विदेहं गगनं विद्धि विशुद्धोऽहं स्वभावतः

माझ्यासाठी गुरू, उपदेश, उपाधी किंवा कृती नाही. मी स्वभावतः शुद्ध आहे, देहरहित आणि आकाशासारखा आहे हे जाण.

विशुद्धोऽस्य शरीरोऽसि न ते चित्तं परात्परम्। अहं चात्मा परं तत्त्वमिति वक्तुं न लज्जसे

तू म्हणतोस, हे शरीर शुद्ध आहे, तुझे मन सर्वांत श्रेष्ठ आहे, आणि तूच परमात्मा आहेस — पण असं बोलायला तुला लाज वाटत नाही.

कथं रोदिषि रे चित्त ह्यात्मैवात्मात्मना भव। पिब वत्स कलातीतमद्वैतं परमामृतम्

अरे मना, तू का रडतोस? स्वतःमध्ये स्वतःला ओळख. हे बाळा, अद्वैताचं अमृत प्यावं.

नैव बोधो न चाबोधो न बोधाबोध एव च। यस्येदृशः सदा बोधः स बोधो नान्यथा भवेत्

इथे ना ज्ञान आहे, ना अज्ञान, ना दोन्ही एकत्र. ज्याचं असं सततचं जागरण आहे, त्याचं हेच ज्ञान कायम राहतं.

ज्ञानं न तर्को न समाधियोगो न देशकालौ न गुरूपदेशः। स्वभावसंवित्तरहं च तत्त्व- माकाशकल्पं सहजं ध्रुवं च

ज्ञान म्हणजे तर्क नाही, समाधी नाही, ना कोणता देश किंवा काळ, ना गुरूचं शिकवणं. मीच ते सत्य आहे — स्वभावतः जागरूक, आकाशासारखं, सहज आणि कायमचं.

न जातोऽहं मृतो वापि न मे कर्म शुभाशुभम्। विशुद्धं निर्गुणं ब्रह्म बन्धो मुक्तिः कथं मम

मी ना जन्मलो, ना मरतो; माझ्या कुठल्याही कृती शुभ किंवा अशुभ नाहीत. मी शुद्ध, निर्गुण ब्रह्म आहे — मग माझ्यासाठी बंधन किंवा मुक्ती कशी असू शकते?

यदि सर्वगतो देवः स्थिरः पूर्णो निरन्तरः। अन्तरं हि न पश्यामि स बाह्याभ्यन्तरः कथम्

जर देव सर्वत्र आहे, अचल, पूर्ण आणि अखंड आहे, तर मला कुठेच वेगळेपण दिसत नाही — मग आतलं किंवा बाहेरचं कसं असू शकतं?

स्फुरत्येव जगत्कृत्स्नमखण्डितनिरन्तरम्। अहो मायामहामोहो द्वैताद्वैतविकल्पना

संपूर्ण जग अखंड आणि सतत चमकतं. अहो, ही मायेमुळे किती मोठी भ्रमाची स्थिती — द्वैत आणि अद्वैत यातली ही गोंधळलेली कल्पना!

साकारं च निराकारं नेति नेतीति सर्वदा। भेदाभेदविनिर्मुक्तो वर्तते केवलः शिवः

साकार आणि निराकार, नेहमीच 'हे नाही, ते नाही' म्हणत, भेद आणि अभेद या दोन्हींपासून मुक्त, एकच शिव कायम राहतो.

न ते च माता च पिता च बन्धुः न ते च पत्नी न सुतश्च मित्रम्। न पक्षपाती न विपक्षपातः कथं हि संतप्तिरियं हि चित्ते

तुला आई नाही, वडील नाहीत, कुणी नातेवाईक नाही; तुझी पत्नी नाही, मुलगा नाही, मित्र नाही. तू पक्षपाती नाहीस, विरोधकही नाहीस — मग मनात ही खंत कशी येते?

दिवा नक्तं न ते चित्तं उदयास्तमयौ न हि। विदेहस्य शरीरत्वं कल्पयन्ति कथं बुधाः

मना, तुझ्यासाठी ना दिवस आहे, ना रात्र, ना उगवणं, ना मावळणं. ज्याला शरीरच नाही, त्याला शरीरधारणेची कल्पना सुज्ञ कशी करू शकतात?

नाविभक्तं विभक्तं च न हि दुःखसुखादि च। न हि सर्वमसर्वं च विद्धि चात्मानमव्ययम्

ना अखंड, ना विभागलेलं, ना दु:ख, ना सुख, ना सर्व, ना काहीच नाही — आत्मा अमर आहे, हे जाण.

नाहं कर्ता न भोक्ता च न मे कर्म पुराऽधुना। न मे देहो विदेहो वा निर्ममेति ममेति किम्

मी कर्ता नाही, भोक्ता नाही; माझ्या कुठल्याही कृती नाहीत, ना पूर्वीच्या, ना आत्ताच्या. मला शरीर नाही, ना देहधारी, ना देहविरहित — मग 'माझं' किंवा 'नाही' असं काय?

न मे रागादिको दोषो दुःखं देहादिकं न मे। आत्मानं विद्धि मामेकं विशालं गगनोपमम्

माझ्यात राग वगैरे दोष नाहीत, ना देहाचे दु:ख आहे. मला एकट्या, विशाल, आकाशासारख्या आत्म्याला ओळख.

सखे मनः किं बहुजल्पितेन सखे मनः सर्वमिदं वितर्क्यम्। यत्सारभूतं कथितं मया ते त्वमेव तत्त्वं गगनोपमोऽसि

अरे मित्रा मन, फार बोलण्यात काय अर्थ? हे सगळं केवळ तर्क आहे. जे खरं आहे ते मी सांगितलं — तूच सत्य आहेस, आकाशासारखा विशाल आहेस.

येन केनापि भावेन यत्र कुत्र मृता अपि। योगिनस्तत्र लीयन्ते घटाकाशमिवाम्बरे

कोणत्याही प्रकारे, कुठेही, मृत्यूनंतरसुद्धा, योगी तिथेच विलीन होतात — जसं मडक्यातलं आकाश आकाशात मिसळतं.

तीर्थे चान्त्यजगेहे वा नष्टस्मृतिरपि त्यजन्। समकाले तनुं मुक्तः कैवल्यव्यापको भवेत्

तीर्थक्षेत्री असो किंवा अंत्यजाच्या घरी, मृत्यूसमयी आठवण गेली तरी, जो त्या क्षणी शरीर सोडतो, तो सर्वव्यापी मुक्तीला प्राप्त होतो.