अवधूतगीता

न घटो न घटाकाशो न जीवो न जीवविग्रहः। केवलं ब्रह्म संविद्धि वेद्यवेदकवर्जितम्

ना मडकं आहे, ना मडक्यातलं आकाश, ना जीव आहे, ना जीवाचं शरीर. फक्त ब्रह्म आणि चैतन्य जाण, जिथे जाणणारा आणि जाणवलं जाणं असं काहीच नाही.

सर्वत्र सर्वदा सर्वमात्मानं सततं ध्रुवम्। सर्वं शून्यमशून्यं च तन्मां विद्धि न संशयः

सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्व काही हा आत्माच आहे, तो कायम आणि शाश्वत आहे. सर्व काही रिकामंही आहे आणि रिकामंही नाही — हेच माझं खरं स्वरूप समज, यात शंका नाही.

वेदा न लोका न सुरा न यज्ञा वर्णाश्रमो नैव कुलं न जातिः। न धूममार्गो न च दीप्तिमार्गो ब्रह्मैकरूपं परमार्थतत्त्वम्

ना वेद आहेत, ना लोक, ना देव, ना यज्ञ, ना वर्णाश्रम, ना कुळ, ना जात. ना धुराचा मार्ग, ना प्रकाशाचा मार्ग — ब्रह्माचं एकच स्वरूप हेच सर्वोच्च सत्य आहे.

व्याप्यव्यापकनिर्मुक्तः त्वमेकः सफलं यदि। प्रत्यक्षं चापरोक्षं च ह्यात्मानं मन्यसे कथम्

व्यापक आणि व्याप्य यापासून मुक्त, तू एकटाच आहेस आणि पूर्ण आहेस. मग स्वतःला प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष असं कसं समजू शकतोस?

अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे। समं तत्त्वं न विन्दन्ति द्वैताद्वैतविवर्जितम्

काही जण अद्वैताची इच्छा करतात, काहींना द्वैत हवं असतं. पण जे द्वैत आणि अद्वैत दोन्हींपासून मुक्त असं सारखं सत्य आहे, ते त्यांना सापडत नाही.

श्वेतादिवर्णरहितं शब्दादिगुणवर्जितम्। कथयन्ति कथं तत्त्वं मनोवाचामगोचरम्

खरे ज्ञान रंगरूप किंवा शब्दादी गुणांशिवाय असते, ते मन आणि वाणीच्या पलीकडले आहे. मग लोक कसे काय त्या तत्त्वाचे वर्णन करू शकतात?

यदाऽनृतमिदं सर्वं देहादिगगनोपमम्। तदा हि ब्रह्म संवेत्ति न ते द्वैतपरम्परा

जेव्हा हे सर्व — देह वगैरे — आकाशासारखे खोटे आहे हे उमगते, तेव्हाच खरे ब्रह्मज्ञान होते; मग तुझ्यासाठी द्वैताची साखळी उरत नाही.

परेण सहजात्मापि ह्यभिन्नः प्रतिभाति मे। व्योमाकारं तथैवैकं ध्याता ध्यानं कथं भवेत्

परम आणि सहज आत्मा सुद्धा मला वेगळा वाटत नाही; जसे आकाश एकच असते, तसेच येथे ध्यान करणारा, ध्यान आणि ध्यानाचे विषय असे काहीच राहत नाही.

यत्करोमि यदश्नामि यज्जुहोमि ददामि यत्। एतत्सर्वं न मे किंचिद्विशुद्धोऽहमजोऽव्ययः

मी जे काही करतो, खातो, अर्पण करतो किंवा देतो — हे काहीच माझे नाही. मी शुद्ध, अजन्मा आणि अविनाशी आहे.

सर्वं जगद्विद्धि निराकृतीदं सर्वं जगद्विद्धि विकारहीनम्। सर्वं जगद्विद्धि विशुद्धदेहं सर्वं जगद्विद्धि शिवैकरूपम्

हे सर्व जग निराकार आहे, हे सर्व जग बदलरहित आहे, हे सर्व जग शुद्धतेचे देह आहे, हे सर्व जग शिवाच्या एकरूपतेत आहे असे जाण.

तत्त्वं त्वं न हि सन्देहः किं जानाम्यथवा पुनः। असंवेद्यं स्वसंवेद्यमात्मानं मन्यसे कथम्

तूच खरे तत्त्व आहेस, यात शंका नाही; मी अजून काय जाणू? आत्मा स्वतःलाच जाणण्यास अशक्य आहे, मग तू त्याला कसा जाणतोस असे समजतोस?

मायाऽमाया कथं तात छायाऽछाया न विद्यते। तत्त्वमेकमिदं सर्वं व्योमाकारं निरञ्जनम्

माया किंवा अमाया कशी असू शकते, छाया किंवा अछाया अस्तित्वातच नाही. हे सर्व एकच तत्त्व आहे, आकाशासारखे निराकार आणि कलंकरहित.

आदिमध्यान्तमुक्तोऽहं न बद्धोऽहं कदाचन। स्वभावनिर्मलः शुद्ध इति मे निश्चिता मतिः

मी आरंभ, मध्य आणि अंत यांच्यापासून मुक्त आहे; मी कधीच बांधला जात नाही. माझे स्वरूप स्वच्छ आणि शुद्ध आहे — ही माझी ठाम समजूत आहे.

महदादि जगत्सर्वं न किंचित्प्रतिभाति मे। ब्रह्मैव केवलं सर्वं कथं वर्णाश्रमस्थितिः

महत्तत्त्वापासून साऱ्या जगाचा मला काहीच भास होत नाही; सर्वत्र फक्त ब्रह्मच आहे. मग वर्ण किंवा आश्रम कसा असू शकतो?

जानामि सर्वथा सर्वमहमेको निरन्तरम्। निरालम्बमशून्यं च शून्यं व्योमादिपञ्चकम्

सर्व प्रकारे मला हे ठाऊक आहे की मीच अखंड सर्व आहे; मी कुणावरही अवलंबून नाही, मी रिकामा नाही, आणि तरीही आकाशादी पाच शून्यांचा स्वरूप आहे.

न षण्ढो न पुमान्न स्त्री न बोधो नैव कल्पना। सानन्दो वा निरानन्दमात्मानं मन्यसे कथम्

मी नपुंसक नाही, पुरुष नाही, स्त्री नाही; मी ज्ञान नाही, कल्पना नाही. आत्मा आनंदी आहे किंवा निरानंदी आहे असे तू कसे समजू शकतोस?

षडङ्गयोगान्न तु नैव शुद्धं मनोविनाशान्न तु नैव शुद्धम्। गुरूपदेशान्न तु नैव शुद्धं स्वयं च तत्त्वं स्वयमेव बुद्धम्

षडंगयोगाने, मनाचा नाश करून किंवा गुरूच्या उपदेशाने शुद्धता मिळत नाही; खरे तत्त्व स्वतःच स्वतःला जाणते.

न हि पञ्चात्मको देहो विदेहो वर्तते न हि। आत्मैव केवलं सर्वं तुरीयं च त्रयं कथम्

हा देह पंचमहाभूतांचा बनलेला नाही, आणि त्यांच्याविना तो अस्तित्वातही नाही; आत्माच सर्व आहे — मग तुरीय किंवा इतर तीन अवस्था कशा असू शकतात?

न बद्धो नैव मुक्तोऽहं न चाहं ब्रह्मणः पृथक्। न कर्ता न च भोक्ताहं व्याप्यव्यापकवर्जितः

मी न बांधलेला आहे, न मुक्त; मी ब्रह्मापासून वेगळा नाही. मी कर्ता नाही, भोक्ता नाही; व्यापणारा किंवा व्यापला जाणारा नाही.

यथा जलं जले न्यस्तं सलिलं भेदवर्जितम्। प्रकृतिं पुरुषं तद्वदभिन्नं प्रतिभाति मे

जसे पाण्यात पाणी मिसळले की फरक राहत नाही, तसेच प्रकृती आणि पुरुष मला एकच वाटतात.

यदि नाम न मुक्तोऽसि न बद्धोऽसि कदाचन। साकारं च निराकारमात्मानं मन्यसे कथम्

तू मुक्त नसला तरी कधीच बांधलेला नाहीस; मग आत्म्याला साकार किंवा निराकार कसे समजू शकतोस?

जानामि ते परं रूपं प्रत्यक्षं गगनोपमम्। यथा परं हि रूपं यन्मरीचिजलसन्निभम्

मला तुझे परम रूप प्रत्यक्ष आकाशासारखे दिसते; जसे ते परम रूप पाण्यातील मरीचिकेसारखे आहे.

न गुरुर्नोपदेशश्च न चोपाधिर्न मे क्रिया। विदेहं गगनं विद्धि विशुद्धोऽहं स्वभावतः

माझ्यासाठी गुरू, उपदेश, उपाधी किंवा कृती नाही. मी स्वभावतः शुद्ध आहे, देहरहित आणि आकाशासारखा आहे हे जाण.

विशुद्धोऽस्य शरीरोऽसि न ते चित्तं परात्परम्। अहं चात्मा परं तत्त्वमिति वक्तुं न लज्जसे

तू म्हणतोस, हे शरीर शुद्ध आहे, तुझे मन सर्वांत श्रेष्ठ आहे, आणि तूच परमात्मा आहेस — पण असं बोलायला तुला लाज वाटत नाही.

कथं रोदिषि रे चित्त ह्यात्मैवात्मात्मना भव। पिब वत्स कलातीतमद्वैतं परमामृतम्

अरे मना, तू का रडतोस? स्वतःमध्ये स्वतःला ओळख. हे बाळा, अद्वैताचं अमृत प्यावं.

नैव बोधो न चाबोधो न बोधाबोध एव च। यस्येदृशः सदा बोधः स बोधो नान्यथा भवेत्

इथे ना ज्ञान आहे, ना अज्ञान, ना दोन्ही एकत्र. ज्याचं असं सततचं जागरण आहे, त्याचं हेच ज्ञान कायम राहतं.

ज्ञानं न तर्को न समाधियोगो न देशकालौ न गुरूपदेशः। स्वभावसंवित्तरहं च तत्त्व- माकाशकल्पं सहजं ध्रुवं च

ज्ञान म्हणजे तर्क नाही, समाधी नाही, ना कोणता देश किंवा काळ, ना गुरूचं शिकवणं. मीच ते सत्य आहे — स्वभावतः जागरूक, आकाशासारखं, सहज आणि कायमचं.

न जातोऽहं मृतो वापि न मे कर्म शुभाशुभम्। विशुद्धं निर्गुणं ब्रह्म बन्धो मुक्तिः कथं मम

मी ना जन्मलो, ना मरतो; माझ्या कुठल्याही कृती शुभ किंवा अशुभ नाहीत. मी शुद्ध, निर्गुण ब्रह्म आहे — मग माझ्यासाठी बंधन किंवा मुक्ती कशी असू शकते?

यदि सर्वगतो देवः स्थिरः पूर्णो निरन्तरः। अन्तरं हि न पश्यामि स बाह्याभ्यन्तरः कथम्

जर देव सर्वत्र आहे, अचल, पूर्ण आणि अखंड आहे, तर मला कुठेच वेगळेपण दिसत नाही — मग आतलं किंवा बाहेरचं कसं असू शकतं?