अवधूतगीता

इति षष्ठमोऽध्यायः

या प्रकारे सहावा अध्याय समाप्त झाला.

रथ्याकर्पटविरचितकन्थः पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः। शून्यागारे तिष्ठति नग्नो शुद्धनिरञ्जनसमरसमग्नः

रस्त्यावरच्या फाटलेल्या कापडांनी बनवलेला झगा अंगावर, पुण्यापापाच्या पलीकडचा मार्ग चालणारा, तो माणूस रिकाम्या घरात नग्न अवस्थेत राहतो, निर्मळ, निष्कलंक, एकरस समाधीत मग्न असतो.

लक्ष्यालक्ष्यविवर्जितलक्ष्यो युक्तायुक्तविवर्जितदक्षः। केवलतत्त्वनिरञ्जनपूतो वादविवादः कथमवधूतः

ज्याचं लक्ष किंवा अलक्ष काहीच नाही, योग्य-अयोग्याच्या पलीकडचा कुशल, केवळ तत्त्वाने शुद्ध झालेला, निष्कलंक, असा अवधूत वादविवादात कसा अडकू शकतो?

आशापाशविबन्धनमुक्ताः शौचाचारविवर्जितयुक्ताः। एवं सर्वविवर्जितशान्त- स्तत्त्वं शुद्धनिरञ्जनवन्तः

आशा आणि बंधनांपासून मुक्त, शुद्धता आणि आचाराच्या पलीकडे स्थिर, असा सर्व भेदांपासून शांत, शुद्ध आणि निष्कलंक तत्त्वाचा धनी असतो.

कथमिह देहविदेहविचारः कथमिह रागविरागविचारः। निर्मलनिश्चलगगनाकारं स्वयमिह तत्त्वं सहजाकारम्

इथे शरीर किंवा शरीररहितपणाचा विचार कसा होईल? इथे आसक्ती किंवा विरक्तीचा विचार कसा होईल? तत्त्व हे आपोआपच निर्मळ, स्थिर आणि आकाशासारखं आहे.

कथमिह तत्त्वं विन्दति यत्र रूपमरूपं कथमिह तत्र। गगनाकारः परमो यत्र विषयीकरणं कथमिह तत्र

जिथे रूप आणि अरूप दोन्ही नाहीत, तिथे तत्त्व कसं सापडेल? जिथे परमार्थ आकाशासारखा आहे, तिथे विषयांचा संबंध कसा येईल?

गगनाकारनिरन्तरहंस- स्तत्त्वविशुद्धनिरञ्जनहंसः। एवं कथमिह भिन्नविभिन्नं बन्धविबन्धविकारविभिन्नम्

तत्त्व हे अखंड, आकाशासारखं, शुद्ध आणि निष्कलंक हंस आहे; मग इथे भेद, वेगळेपणा, बंधन किंवा बदल कसा असू शकतो?

केवलतत्त्वनिरन्तरसर्वं योगवियोगौ कथमिह गर्वम्। एवं परमनिरन्तरसर्व- मेवं कथमिह सारविसारम्

सर्व काही अखंड, केवळ तत्त्व आहे; मग इथे योग किंवा वियोगाचा अभिमान कसा येईल? असं सर्व काही परमार्थाने अखंड असताना, इथे सार किंवा निरर्थकता कशी असू शकते?

केवलतत्त्वनिरञ्जनसर्वं गगनाकारनिरन्तरशुद्धम्। एवं कथमिह सङ्गविसङ्गं सत्यं कथमिह रङ्गविरङ्गम्

सर्व काही केवळ निष्कलंक तत्त्व, आकाशासारखं आणि अखंड शुद्ध आहे; मग इथे संग किंवा विसंग, सत्य किंवा असत्य कसं असू शकतं?

योगवियोगै रहितो योगी भोगविभोगै रहितो भोगी। एवं चरति हि मन्दं मन्दं मनसा कल्पितसहजानन्दम्

योगी हा योग-वियोगापासून मुक्त असतो; भोगी हा भोग-अभावापासून मुक्त असतो; अशा रीतीने तो मनाने निर्माण झालेल्या सहज आनंदात हळूहळू वावरतो.

बोधविबोधैः सततं युक्तो द्वैताद्वैतैः कथमिह मुक्तः। सहजो विरजः कथमिह योगी शुद्धनिरञ्जनसमरसभोगी

जो नेहमी ज्ञान आणि अज्ञान यांच्यात एकरूप असतो, तो द्वैत-अद्वैतापासून कसा मुक्त होईल? सहज, विरक्त योगी हा शुद्ध, निष्कलंक, एकरस आनंदाचा अनुभव घेतो.

भग्नाभग्नविवर्जितभग्नो लग्नालग्नविवर्जितलग्नः। एवं कथमिह सारविसारः समरसतत्त्वं गगनाकारः

भंगलेला आणि अभंग, दोन्हींपासून मुक्त; जोडलेला आणि न जोडलेला, दोन्हींपासून मुक्त; मग इथे सार किंवा निरर्थकता कशी असू शकते? एकरस तत्त्व हे आकाशासारखं आहे.

सततं सर्वविवर्जितयुक्तः सर्वं तत्त्वविवर्जितमुक्तः। एवं कथमिह जीवितमरणं ध्यानाध्यानैः कथमिह करणम्

जो नेहमी सर्व भेदांपासून मुक्त आहे, सर्व तत्त्वांपासून सुटलेला आहे; मग इथे जीवन-मरण किंवा ध्यान-अध्यानाने काही करणे कसे शक्य आहे?

इन्द्रजालमिदं सर्वं यथा मरुमरीचिका। अखण्डितमनाकारो वर्तते केवलः शिवः

हे सर्व काही जणू जादूचा खेळ आहे, किंवा वाळवंटातील मृगजळासारखं आहे; अखंड, निराकार शिवच फक्त उरतो.

धर्मादौ मोक्षपर्यन्तं निरीहाः सर्वथा वयम्। कथं रागविरागैश्च कल्पयन्ति विपश्चितः

धर्माच्या सुरुवातीपासून मोक्षाच्या शेवटपर्यंत आम्ही सर्वथा निरिच्छ आहोत; मग ज्ञानी लोक आसक्ती आणि विरक्तीची कल्पना कशी करतात?

विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र। समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः

तो शोधतो, शोधतो—नाही, नाही—जिथे इच्छेचं चिन्हही नाही, तिथे नाहीच, नाहीच; एकरस समाधीत मग्न, चिंतनाने शुद्ध झालेला, परमार्थ अवधूत तत्त्व सांगतो.

इति सप्तमोऽध्यायः

याप्रमाणे सातवा अध्याय समाप्त.

त्वद्यात्रया व्यापकता हता ते ध्यानेन चेतःपरता हता ते। स्तुत्या मया वाक्परता हता ते क्षमस्व नित्यं त्रिविधापराधान्

तुझं त्रिकाळ व्यापणं काळाने नष्ट झालं; तुझ्या मनाची परता ध्यानाने हरवली; माझ्या स्तुतीने तुझ्या वाणीची श्रेष्ठता हरवली—हे त्रिविध अपराध नेहमी क्षमा कर.

कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः। अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः

ज्याचं मन इच्छा नष्ट झाल्यानं शांत आहे, संयमी, सौम्य, शुद्ध, काहीच नसलेला; निरिच्छ, मिताहारी, शांत, स्थिर, माझ्या चरणी शरण गेलेला असा तो मुनि आहे.

अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमान् जितषड्गुणः। अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः

जो जागृत आहे, ज्याचा आत्मा खोल आहे, जो धीर आहे, ज्याने सहा गुणांवर विजय मिळवला आहे; जो अहंकाररहित असून इतरांना मान देतो, समर्थ, मैत्रीपूर्ण, दयाळू आणि ज्ञानी आहे.

कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम्। सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः

जो दयाळू आहे, कोणावरही द्वेष करत नाही, सर्व प्राण्यांशी सहनशील आहे; ज्याचा पाया सत्यावर आहे, ज्याचा स्वभाव निष्कलंक आहे, जो सर्वांशी सम आहे आणि सर्वांना उपकार करणारा आहे.

अवधूतलक्षणं वर्णैर्ज्ञातव्यं भगवत्तमैः। वेदवर्णार्थतत्त्वज्ञैर्वेदवेदान्तवादिभिः

अवधूताची लक्षणे ही श्रेष्ठ, वेदातील शब्द आणि अर्थ जाणणारे, तसेच वेद आणि वेदांत शिकवणींमध्ये पारंगत असणाऱ्यांनी ओळखावी.

आशापाशविनिर्मुक्त आदिमध्यान्तनिर्मलः। आनन्दे वर्तते नित्यमकारं तस्य लक्षणम्

जो इच्छा आणि आशांच्या बंधनातून मुक्त आहे, सुरुवात, मध्य आणि शेवट या सर्व काळात शुद्ध आहे, जो नेहमीच आनंदात राहतो—ही 'अ' या अक्षराची खूण आहे.

वासना वर्जिता येन वक्तव्यं च निरामयम्। वर्तमानेषु वर्तेत वकारं तस्य लक्षणम्

ज्याच्याकडे वासनांचा अभाव आहे, जो कोणतीही व्याधी न करता बोलतो, आणि जो वर्तमानात राहतो—ही 'व' या अक्षराची खूण आहे.

धूलिधूसरगात्राणि धूतचित्तो निरामयः। धारणाध्याननिर्मुक्तो धूकारस्तस्य लक्षणम्

ज्याचे अंग धुळीने माखलेले आहे, मन हलके झाले आहे, कोणतीही व्याधी नाही, आणि जो धारणा-ध्यानापासून मुक्त आहे—ही 'धू' या अक्षराची खूण आहे.

तत्त्वचिन्ता धृता येन चिन्ताचेष्टाविवर्जितः। तमोऽहंकारनिर्मुक्तस्तकारस्तस्य लक्षणम्

जो सत्याचा विचार करतो, ज्याच्याकडे चिंता किंवा कृती नाही, जो अंधकार आणि अहंकारातून मुक्त आहे—ही 'त' या अक्षराची खूण आहे.

दत्तात्रेयावधूतेन निर्मितानन्दरूपिणा। ये पठन्ति च शृण्वन्ति तेषां नैव पुनर्भवः

दत्तात्रेय अवधूताने निर्माण केलेल्या, आनंदमय अशा या शिकवणी जे वाचतात आणि ऐकतात, त्यांना पुन्हा जन्म घ्यावा लागणार नाही.

इति अष्टमोऽध्यायः

अशा प्रकारे आठवा अध्याय संपला.