अवधूतगीता

बहुधा श्रुतयः प्रवदन्ति यतो वियदादिरिदं मृगतोयसमम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

शास्त्रं अनेक प्रकारे सांगतात की हे जग, आकाशापासून सुरू होऊन, मृगजळासारखं आहे; पण सर्व काही एकच, अखंड आणि सारखंच असेल तर, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र। समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः

तो मिळवतो, मिळवतो — खरंतर तिथे काहीच नाही; तिथे कोणताही ठसा किंवा खूण नाही; समरसतेत पूर्णपणे बुडून, चिंतनाने शुद्ध झालेला, तो श्रेष्ठ अवधूत सत्य बोलतो.

इति पञ्चमोऽध्यायः

इथे पाचवा अध्याय संपला.

बहुधा श्रुतयः प्रवदन्ति वयं वियदादिरिदं मृगतोयसमम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मुपमेयमथोह्युपमा च कथम्

शास्त्रं अनेक प्रकारे सांगतात की आपण आणि हे जग, आकाशापासून सुरू होऊन, मृगजळासारखं आहे; पण सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ आणि तुलना करता न येणारं असेल, तर मग तुलना कशी करता येईल?

अविभक्तिविभक्तिविहीनपरं ननु कार्यविकार्यविहीनपरम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं यजनं च कथं तपनं च कथम्

जो श्रेष्ठ आहे तो भेद आणि अभेद या दोन्हींपलीकडे आहे, तसेच कृती आणि अकृती या दोन्हींपासूनही दूर आहे; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर पूजा किंवा तप कसं शक्य आहे?

मन एव निरन्तरसर्वगतं ह्यविशालविशालविहीनपरम्। मन एव निरन्तरसर्वशिवं मनसापि कथं वचसा च कथम्

मन हेच अखंड, सर्वत्र व्यापलेलं, मर्यादा किंवा अमर्यादा यांच्यापलीकडचं आहे; मन हेच अखंड, अत्यंत शुभ आहे. मग मनानं किंवा वाणीने त्याला कसं समजावता येईल?

दिनरात्रिविभेदनिराकरण- मुदितानुदितस्य निराकरणम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं रविचन्द्रमसौ ज्वलनश्च कथम्

दिवस-रात्र यांचा भेद नाहीसा होतो, जे उगवलं आणि न उगवलं त्याचाही भेद नाहीसा होतो; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर सूर्य, चंद्र किंवा अग्नि कसे राहतील?

गतकामविकामविभेद इति गतचेष्टविचेष्टविभेद इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं बहिरन्तरभिन्नमतिश्च कथम्

इच्छा आणि अनिच्छेचा भेद नाहीसा होतो, कृती आणि अकृतीचा भेदही नाहीसा होतो; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर मनात बाह्य किंवा अंतर्गत असा भेद कसा राहील?

यदि सारविसारविहीन इति यदि शून्यविशून्यविहीन इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं प्रथमं च कथं चरमं च कथम्

जर सार आणि असार असं काहीच उरलं नाही, शून्य किंवा अशून्य असं काहीच उरलं नाही, आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर पहिलं किंवा शेवटचं असं कसं असू शकेल?

यदिभेदविभेदनिराकरणं यदि वेदकवेद्यनिराकरणम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं तृतीयं च कथं तुरीयं च कथम्

भेद आणि अभेदाचा भेद नाहीसा झाला, जाणणारा आणि जाणवलं जाण्याचा भेद नाहीसा झाला, आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर तिसरं किंवा चतुर्थ असं कसं असू शकेल?

गदिताविदितं न हि सत्यमिति विदिताविदितं नहि सत्यमिति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं विषयेन्द्रियबुद्धिमनांसि कथम्

जे बोललं किंवा न बोललं ते खरं नाही; जे माहित किंवा अज्ञात तेही खरं नाही; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर विषय, इंद्रिय, बुद्धी किंवा मन असं काही कसं राहील?

गगनं पवनो न हि सत्यमिति धरणी दहनो न हि सत्यमिति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं जलदश्च कथं सलिलं च कथम्

आकाश आणि वारा हे खरं नाही; पृथ्वी आणि अग्नि हेही खरं नाही; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर मेघ किंवा पाणी असं काही कसं राहील?

यदि कल्पितलोकनिराकरणं यदि कल्पितदेवनिराकरणम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं गुणदोषविचारमतिश्च कथम्

कल्पित जगाचा भेद नाहीसा झाला, कल्पित देवतांचाही भेद नाहीसा झाला, आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर मनात गुणदोषांचा विचार कसा राहील?

मरणामरणं हि निराकरणं करणाकरणं हि निराकरणम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं गमनागमनं हि कथं वदति

मरण आणि जन्म खरं तर नाहीसेच आहेत; कर्म आणि अकर्म हेदेखील नाहीसेच आहेत. जर एकच अखंड, सर्वत्र व्यापलेला शिव आहे, तर येणं आणि जाणं याबद्दल कसं बोलता येईल?

प्रकृतिः पुरुषो न हि भेद इति न हि कारणकार्यविभेद इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं पुरुषापुरुषं च कथं वदति

प्रकृती आणि पुरुष यांच्यात खरा फरक नाही; कारण आणि परिणाम यांच्यातही वेगळेपणा नाही. जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर पुरुष आणि अपुरुष याविषयी कसं बोलता येईल?

तृतीयं न हि दुःखसमागमनं न गुणाद्द्वितीयस्य समागमनम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं स्थविरश्च युवा च शिशुश्च कथम्

दुःख आणणारी तिसरी गोष्ट नाही; आणि दुसरं काही गुणांमुळे निर्माण होत नाही. जर एकच अखंड, सर्वत्र व्यापलेला शिव आहे, तर वृद्धपण, तारुण्य किंवा बालपण कसं असू शकेल?

ननु आश्रमवर्णविहीनपरं ननु कारणकर्तृविहीनपरम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मविनष्टविनष्टमतिश्च कथम्

हे आश्रम किंवा वर्ण यांपलीकडे आहे; हे कारण किंवा कर्ता यांपलीकडे आहे. जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर नाश किंवा नाश न होणं अशी कल्पना कशी येईल?

ग्रसिताग्रसितं च वितथ्यमिति जनिताजनितं च वितथ्यमिति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मविनाशि विनाशि कथं हि भवेत्

खाणारा आणि न खाल्लेलं, जन्मलेला आणि न जन्मलेला — या कल्पना खोट्या आहेत. जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर नाशवंत आणि अविनाशी असं कसं असू शकेल?

पुरुषापुरुषस्य विनष्टमिति वनितावनितस्य विनष्टमिति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मविनोदविनोदमतिश्च कथम्

पुरुष किंवा अपुरुष, स्त्री किंवा अ-स्त्री यांच्या नाशाची कल्पना चुकीची आहे. जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर आनंद किंवा आनंदाचा अभाव कसा असू शकेल?

यदि मोहविषादविहीनपरो यदि संशयशोकविहीनपरः। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- महमेति ममेति कथं च पुनः

जर हे मोह आणि दुःख यांपलीकडे आहे, शंका आणि शोक यांपलीकडे आहे, आणि जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर 'मी' आणि 'माझं' अशी भावना पुन्हा कशी येईल?

ननु धर्मविधर्मविनाश इति ननु बन्धविबन्धविनाश इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं- मिहदुःखविदुःखमतिश्च कथम्

धर्म आणि अधर्माचा नाश, बंधन आणि मुक्तीचा नाश — असं म्हटलं जातं. पण जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर दुःख किंवा दुःखाचा अभाव असा विचार कसा येईल?

न हि याज्ञिकयज्ञविभाग इति न हुताशनवस्तुविभाग इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं वद कर्मफलानि भवन्ति कथम्

यजमान आणि यज्ञ यात खरा फरक नाही; अग्नी आणि आहुती यातही फरक नाही. जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर कृतीचे फळ कसं मिळेल?

ननु शोकविशोकविमुक्त इति ननु दर्पविदर्पविमुक्त इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं ननु रागविरागमतिश्च कथम्

दुःख आणि दुःखाचा अभाव, गर्व आणि गर्वाचा अभाव — असं म्हटलं जातं. पण जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर आसक्ती किंवा विरक्ती असा विचार कसा येईल?

न हि मोहविमोहविकार इति न हि लोभविलोभविकार इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं ह्यविवेकविवेकमतिश्च कथम्

मोह किंवा अमोहताचा बदल, लोभ किंवा अलोभाचा बदल — हे खरेच नाही. जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर विवेक किंवा अविवेक असा विचार कसा येईल?

त्वमहं न हि हन्त कदाचिदपि कुलजातिविचारमसत्यमिति। अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम्

तू आणि मी — कधीच खरा मारणारा नाही; कुळ किंवा जन्माचा विचार खोटाच आहे. मीच शिव, हा सर्वोच्च सत्य आहे, तर इथे नमस्कार किंवा अभिवादन कसं असू शकेल?

गुरुशिष्यविचारविशीर्ण इति उपदेशविचारविशीर्ण इति। अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम्

गुरू आणि शिष्य यातील भेद नाहीसा झाला आहे; उपदेशाचा भेदही नाहीसा झाला आहे. मीच शिव, हा सर्वोच्च सत्य आहे, तर इथे नमस्कार किंवा अभिवादन कसं असू शकेल?

न हि कल्पितदेहविभाग इति न हि कल्पितलोकविभाग इति। अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम्

शरीरांची कल्पित विभागणी नाही; जगांचीही कल्पित विभागणी नाही. मीच शिव, हा सर्वोच्च सत्य आहे, तर इथे नमस्कार किंवा अभिवादन कसं असू शकेल?

सरजो विरजो न कदाचिदपि ननु निर्मलनिश्चलशुद्ध इति। अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम्

रजयुक्त किंवा रजरहित असं कधीच नाही; हे नितळ, स्थिर आणि निर्मळ आहे. मीच शिव, हा सर्वोच्च सत्य आहे, तर इथे नमस्कार किंवा अभिवादन कसं असू शकेल?

न हि देहविदेहविकल्प इति अनृतं चरितं न हि सत्यमिति। अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम्

शरीर आणि शरीररहितपणा याचा खरा भेद नाही; आचरण खोटं आहे, खरं नाही. मीच शिव, हा सर्वोच्च सत्य आहे, तर इथे नमस्कार किंवा अभिवादन कसं असू शकेल?