अवधूतगीता

इह सर्वनिरन्तरसर्वचिते इह केवलनिश्चलसर्वचिते। द्विपदादिविवर्जितसर्वचिते किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे सर्वत्र अखंड चैतन्य आहे; इथे फक्त स्थिर चैतन्य आहे; द्वैत वगैरेपासून मुक्त असं चैतन्य आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

अतिसर्वनिरन्तरसर्वगतं अतिनिर्मलनिश्चलसर्वगतम्। दिनरात्रिविवर्जितसर्वगतं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

पूर्णपणे अखंड आणि सर्वत्र व्यापलेलं; अत्यंत निर्मळ, स्थिर आणि सर्वत्र व्यापलेलं; दिवस-रात्र या दोन्हींपासून मुक्त, सर्वत्र व्यापलेलं. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

न हि बन्धविबन्धसमागमनं न हि योगवियोगसमागमनम्। न हि तर्कवितर्कसमागमनं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे बंधन-मोक्षाचा संगम नाही; योग-वियोगाचा संगम नाही; तर्क-अतर्काचा संगम नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह कालविकालनिराकरणं अणुमात्रकृशानुनिराकरणम्। न हि केवलसत्यनिराकरणं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे काळ आणि अतीत, दोन्ही नाकारले गेले आहेत; अगदी लहान किंवा सूक्ष्म, हेही नाकारलं गेलं आहे; फक्त शुद्ध सत्यच नाकारलं जात नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह देहविदेहविहीन इति ननु स्वप्नसुषुप्तिविहीनपरम्। अभिधानविधानविहीनपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे शरीर किंवा शरीररहितपणा नाही; खरंच, स्वप्न आणि सुषुप्तीपासूनही मुक्त असं सर्वोच्च आहे; नाव किंवा नांव नसणं, यापासूनही मुक्त असं सर्वोच्च आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

गगनोपमशुद्धविशालसमं अतिसर्वविवर्जितसर्वसमम्। गतसारविसारविकारसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

आकाशासारखी निर्मळ, विशाल, सर्वांना सारखी, सर्व भेदांपासून मुक्त, सारखीच असणारी — ज्यात काही मूळ नाही, विस्तार नाही, बदल नाही — हे मन, सर्व काही सारखंच असताना तू का दुःखी होत आहेस?

इह धर्मविधर्मविरागतर- मिह वस्तुविवस्तुविरागतरम्। इह कामविकामविरागतरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे पुण्य आणि पाप या दोन्हींपासून मन मोकळं आहे; इथे वस्तू आणि नवस्तू यांचाही भेद नाही; इथे इच्छा आणि अनिच्छा या दोन्ही मागे पडल्या आहेत. सर्व काही सारखंच असताना, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

सुखदुःखविवर्जितसर्वसम- मिह शोकविशोकविहीनपरम्। गुरुशिष्यविवर्जिततत्त्वपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे सुख-दुःख नाही, सर्व काही सारखंच आहे; इथे शोक आणि अशोक या दोन्हींपासून मन मुक्त आहे; इथे गुरु-शिष्याचा भेद नाही, केवळ सत्यच आहे. सर्व काही सारखंच असताना, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

न किलाङ्कुरसारविसार इति न चलाचलसाम्यविसाम्यमिति। अविचारविचारविहीनमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे अंकुर, मूळ किंवा विस्तार असं काहीच नाही; इथे हालचाल किंवा स्थैर्य, सारखेपणा किंवा वेगळेपणा असं काहीच नाही; इथे विचार किंवा अविचार असं काहीच नाही. सर्व काही सारखंच असताना, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

इह सारसमुच्चयसारमिति। कथितं निजभावविभेद इति। विषये करणत्वमसत्यमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे सर्व सारांचा सार आहे असं म्हटलं जातं; आपलीच स्थिती वेगळी असं सांगितलं जातं; विषयांमध्ये इंद्रियांची क्रिया खरी नाही. सर्व काही सारखंच असताना, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

बहुधा श्रुतयः प्रवदन्ति यतो वियदादिरिदं मृगतोयसमम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

शास्त्रं अनेक प्रकारे सांगतात की हे जग, आकाशापासून सुरू होऊन, मृगजळासारखं आहे; पण सर्व काही एकच, अखंड आणि सारखंच असेल तर, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र। समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः

तो मिळवतो, मिळवतो — खरंतर तिथे काहीच नाही; तिथे कोणताही ठसा किंवा खूण नाही; समरसतेत पूर्णपणे बुडून, चिंतनाने शुद्ध झालेला, तो श्रेष्ठ अवधूत सत्य बोलतो.

इति पञ्चमोऽध्यायः

इथे पाचवा अध्याय संपला.

बहुधा श्रुतयः प्रवदन्ति वयं वियदादिरिदं मृगतोयसमम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मुपमेयमथोह्युपमा च कथम्

शास्त्रं अनेक प्रकारे सांगतात की आपण आणि हे जग, आकाशापासून सुरू होऊन, मृगजळासारखं आहे; पण सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ आणि तुलना करता न येणारं असेल, तर मग तुलना कशी करता येईल?

अविभक्तिविभक्तिविहीनपरं ननु कार्यविकार्यविहीनपरम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं यजनं च कथं तपनं च कथम्

जो श्रेष्ठ आहे तो भेद आणि अभेद या दोन्हींपलीकडे आहे, तसेच कृती आणि अकृती या दोन्हींपासूनही दूर आहे; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर पूजा किंवा तप कसं शक्य आहे?

मन एव निरन्तरसर्वगतं ह्यविशालविशालविहीनपरम्। मन एव निरन्तरसर्वशिवं मनसापि कथं वचसा च कथम्

मन हेच अखंड, सर्वत्र व्यापलेलं, मर्यादा किंवा अमर्यादा यांच्यापलीकडचं आहे; मन हेच अखंड, अत्यंत शुभ आहे. मग मनानं किंवा वाणीने त्याला कसं समजावता येईल?

दिनरात्रिविभेदनिराकरण- मुदितानुदितस्य निराकरणम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं रविचन्द्रमसौ ज्वलनश्च कथम्

दिवस-रात्र यांचा भेद नाहीसा होतो, जे उगवलं आणि न उगवलं त्याचाही भेद नाहीसा होतो; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर सूर्य, चंद्र किंवा अग्नि कसे राहतील?

गतकामविकामविभेद इति गतचेष्टविचेष्टविभेद इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं बहिरन्तरभिन्नमतिश्च कथम्

इच्छा आणि अनिच्छेचा भेद नाहीसा होतो, कृती आणि अकृतीचा भेदही नाहीसा होतो; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर मनात बाह्य किंवा अंतर्गत असा भेद कसा राहील?

यदि सारविसारविहीन इति यदि शून्यविशून्यविहीन इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं प्रथमं च कथं चरमं च कथम्

जर सार आणि असार असं काहीच उरलं नाही, शून्य किंवा अशून्य असं काहीच उरलं नाही, आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर पहिलं किंवा शेवटचं असं कसं असू शकेल?

यदिभेदविभेदनिराकरणं यदि वेदकवेद्यनिराकरणम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं तृतीयं च कथं तुरीयं च कथम्

भेद आणि अभेदाचा भेद नाहीसा झाला, जाणणारा आणि जाणवलं जाण्याचा भेद नाहीसा झाला, आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर तिसरं किंवा चतुर्थ असं कसं असू शकेल?

गदिताविदितं न हि सत्यमिति विदिताविदितं नहि सत्यमिति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं विषयेन्द्रियबुद्धिमनांसि कथम्

जे बोललं किंवा न बोललं ते खरं नाही; जे माहित किंवा अज्ञात तेही खरं नाही; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर विषय, इंद्रिय, बुद्धी किंवा मन असं काही कसं राहील?

गगनं पवनो न हि सत्यमिति धरणी दहनो न हि सत्यमिति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं जलदश्च कथं सलिलं च कथम्

आकाश आणि वारा हे खरं नाही; पृथ्वी आणि अग्नि हेही खरं नाही; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर मेघ किंवा पाणी असं काही कसं राहील?

यदि कल्पितलोकनिराकरणं यदि कल्पितदेवनिराकरणम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं गुणदोषविचारमतिश्च कथम्

कल्पित जगाचा भेद नाहीसा झाला, कल्पित देवतांचाही भेद नाहीसा झाला, आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर मनात गुणदोषांचा विचार कसा राहील?

मरणामरणं हि निराकरणं करणाकरणं हि निराकरणम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं गमनागमनं हि कथं वदति

मरण आणि जन्म खरं तर नाहीसेच आहेत; कर्म आणि अकर्म हेदेखील नाहीसेच आहेत. जर एकच अखंड, सर्वत्र व्यापलेला शिव आहे, तर येणं आणि जाणं याबद्दल कसं बोलता येईल?

प्रकृतिः पुरुषो न हि भेद इति न हि कारणकार्यविभेद इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं पुरुषापुरुषं च कथं वदति

प्रकृती आणि पुरुष यांच्यात खरा फरक नाही; कारण आणि परिणाम यांच्यातही वेगळेपणा नाही. जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर पुरुष आणि अपुरुष याविषयी कसं बोलता येईल?

तृतीयं न हि दुःखसमागमनं न गुणाद्द्वितीयस्य समागमनम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं स्थविरश्च युवा च शिशुश्च कथम्

दुःख आणणारी तिसरी गोष्ट नाही; आणि दुसरं काही गुणांमुळे निर्माण होत नाही. जर एकच अखंड, सर्वत्र व्यापलेला शिव आहे, तर वृद्धपण, तारुण्य किंवा बालपण कसं असू शकेल?

ननु आश्रमवर्णविहीनपरं ननु कारणकर्तृविहीनपरम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मविनष्टविनष्टमतिश्च कथम्

हे आश्रम किंवा वर्ण यांपलीकडे आहे; हे कारण किंवा कर्ता यांपलीकडे आहे. जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर नाश किंवा नाश न होणं अशी कल्पना कशी येईल?

ग्रसिताग्रसितं च वितथ्यमिति जनिताजनितं च वितथ्यमिति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मविनाशि विनाशि कथं हि भवेत्

खाणारा आणि न खाल्लेलं, जन्मलेला आणि न जन्मलेला — या कल्पना खोट्या आहेत. जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर नाशवंत आणि अविनाशी असं कसं असू शकेल?

पुरुषापुरुषस्य विनष्टमिति वनितावनितस्य विनष्टमिति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मविनोदविनोदमतिश्च कथम्

पुरुष किंवा अपुरुष, स्त्री किंवा अ-स्त्री यांच्या नाशाची कल्पना चुकीची आहे. जर एकच अखंड, सर्वव्यापी शिव आहे, तर आनंद किंवा आनंदाचा अभाव कसा असू शकेल?