अवधूतगीता

ननु रूपविरूपविहीन इति ननु भिन्नविभिन्नविहीन इति। ननु सर्गविसर्गविहीन इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे रूप किंवा अरूप असं काही नाही; भेद किंवा अभेद असंही काही नाही; सृष्टी किंवा विलय असंही काही नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

न गुणागुणपाशनिबन्ध इति मृतजीवनकर्म करोमि कथम्। इति शुद्धनिरञ्जनसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

गुण किंवा दोष यांच्या बंधनात मी नाही; मग जिवंत किंवा मृतांचं कर्म मी कसं करणार? असं शुद्ध, निर्मळ आणि सर्वत्र समान असताना, मना, तू का रडतोस?

इह भावविभावविहीन इति इह कामविकामविहीन इति। इह बोधतमं खलु मोक्षसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे अवस्था किंवा अनवस्था नाही; इच्छा किंवा अनिच्छा नाही; इथे ज्ञान आणि अज्ञान हेच मुक्तीसमान आहेत. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह तत्त्वनिरन्तरतत्त्वमिति न हि सन्धिविसन्धिविहीन इति। यदि सर्वविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे तत्त्व हे अखंड तत्त्व आहे; इथे संबंध किंवा विसंवाद असं काही नाही. जर सर्व काही सोडून सारखंच आहे, तर मना, तू का रडतोस?

अनिकेतकुटी परिवारसमं इहसङ्गविसङ्गविहीनपरम्। इह बोधविबोधविहीनपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

घर नसावं किंवा झोपडीत राहावं, सगळे सोबती सारखेच; इथे आसक्ती किंवा अनासक्ती नाही; इथे ज्ञान किंवा अज्ञान नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

अविकारविकारमसत्यमिति अविलक्षविलक्षमसत्यमिति। यदि केवलमात्मनि सत्यमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे बदल किंवा अबाधितपणा, हे दोन्ही खोटं आहे; भेद किंवा अभेद, हेही खोटं आहे. जर सत्य फक्त आत्म्यातच आहे, तर मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह सर्वसमं खलु जीव इति इह सर्वनिरन्तरजीव इति। इह केवलनिश्चलजीव इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे सर्व जीव खरोखरच समान आहेत; इथे सर्वत्र अखंड जीव आहे; इथे फक्त स्थिर जीव आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

अविवेकविवेकमबोध इति अविकल्पविकल्पमबोध इति। यदि चैकनिरन्तरबोध इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे विवेक किंवा अविवेक, हे दोन्ही अज्ञान आहे; कल्पना किंवा अकल्पना, हेही अज्ञान आहे. जर फक्त अखंड ज्ञानच आहे, तर मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

न हि मोक्षपदं न हि बन्धपदं न हि पुण्यपदं न हि पापपदम्। न हि पूर्णपदं न हि रिक्तपदं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे मुक्तीचं स्थान नाही, बंधनाचंही नाही; पुण्याचं नाही, पापाचंही नाही; पूर्णत्वाचं नाही, रिकामेपणाचंही नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

यदि वर्णविवर्णविहीनसमं यदि कारणकार्यविहीनसमम्। यदिभेदविभेदविहीनसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

जर रंग किंवा अरंग यातून मुक्त अशी समानता आहे, कारण-परिणाम यातूनही मुक्त अशी समानता आहे, भेद-अभेद यातूनही मुक्त अशी समानता आहे, तर मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह सर्वनिरन्तरसर्वचिते इह केवलनिश्चलसर्वचिते। द्विपदादिविवर्जितसर्वचिते किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे सर्वत्र अखंड चैतन्य आहे; इथे फक्त स्थिर चैतन्य आहे; द्वैत वगैरेपासून मुक्त असं चैतन्य आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

अतिसर्वनिरन्तरसर्वगतं अतिनिर्मलनिश्चलसर्वगतम्। दिनरात्रिविवर्जितसर्वगतं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

पूर्णपणे अखंड आणि सर्वत्र व्यापलेलं; अत्यंत निर्मळ, स्थिर आणि सर्वत्र व्यापलेलं; दिवस-रात्र या दोन्हींपासून मुक्त, सर्वत्र व्यापलेलं. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

न हि बन्धविबन्धसमागमनं न हि योगवियोगसमागमनम्। न हि तर्कवितर्कसमागमनं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे बंधन-मोक्षाचा संगम नाही; योग-वियोगाचा संगम नाही; तर्क-अतर्काचा संगम नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह कालविकालनिराकरणं अणुमात्रकृशानुनिराकरणम्। न हि केवलसत्यनिराकरणं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे काळ आणि अतीत, दोन्ही नाकारले गेले आहेत; अगदी लहान किंवा सूक्ष्म, हेही नाकारलं गेलं आहे; फक्त शुद्ध सत्यच नाकारलं जात नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह देहविदेहविहीन इति ननु स्वप्नसुषुप्तिविहीनपरम्। अभिधानविधानविहीनपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे शरीर किंवा शरीररहितपणा नाही; खरंच, स्वप्न आणि सुषुप्तीपासूनही मुक्त असं सर्वोच्च आहे; नाव किंवा नांव नसणं, यापासूनही मुक्त असं सर्वोच्च आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

गगनोपमशुद्धविशालसमं अतिसर्वविवर्जितसर्वसमम्। गतसारविसारविकारसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

आकाशासारखी निर्मळ, विशाल, सर्वांना सारखी, सर्व भेदांपासून मुक्त, सारखीच असणारी — ज्यात काही मूळ नाही, विस्तार नाही, बदल नाही — हे मन, सर्व काही सारखंच असताना तू का दुःखी होत आहेस?

इह धर्मविधर्मविरागतर- मिह वस्तुविवस्तुविरागतरम्। इह कामविकामविरागतरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे पुण्य आणि पाप या दोन्हींपासून मन मोकळं आहे; इथे वस्तू आणि नवस्तू यांचाही भेद नाही; इथे इच्छा आणि अनिच्छा या दोन्ही मागे पडल्या आहेत. सर्व काही सारखंच असताना, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

सुखदुःखविवर्जितसर्वसम- मिह शोकविशोकविहीनपरम्। गुरुशिष्यविवर्जिततत्त्वपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे सुख-दुःख नाही, सर्व काही सारखंच आहे; इथे शोक आणि अशोक या दोन्हींपासून मन मुक्त आहे; इथे गुरु-शिष्याचा भेद नाही, केवळ सत्यच आहे. सर्व काही सारखंच असताना, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

न किलाङ्कुरसारविसार इति न चलाचलसाम्यविसाम्यमिति। अविचारविचारविहीनमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे अंकुर, मूळ किंवा विस्तार असं काहीच नाही; इथे हालचाल किंवा स्थैर्य, सारखेपणा किंवा वेगळेपणा असं काहीच नाही; इथे विचार किंवा अविचार असं काहीच नाही. सर्व काही सारखंच असताना, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

इह सारसमुच्चयसारमिति। कथितं निजभावविभेद इति। विषये करणत्वमसत्यमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे सर्व सारांचा सार आहे असं म्हटलं जातं; आपलीच स्थिती वेगळी असं सांगितलं जातं; विषयांमध्ये इंद्रियांची क्रिया खरी नाही. सर्व काही सारखंच असताना, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

बहुधा श्रुतयः प्रवदन्ति यतो वियदादिरिदं मृगतोयसमम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

शास्त्रं अनेक प्रकारे सांगतात की हे जग, आकाशापासून सुरू होऊन, मृगजळासारखं आहे; पण सर्व काही एकच, अखंड आणि सारखंच असेल तर, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र। समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः

तो मिळवतो, मिळवतो — खरंतर तिथे काहीच नाही; तिथे कोणताही ठसा किंवा खूण नाही; समरसतेत पूर्णपणे बुडून, चिंतनाने शुद्ध झालेला, तो श्रेष्ठ अवधूत सत्य बोलतो.

इति पञ्चमोऽध्यायः

इथे पाचवा अध्याय संपला.

बहुधा श्रुतयः प्रवदन्ति वयं वियदादिरिदं मृगतोयसमम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव- मुपमेयमथोह्युपमा च कथम्

शास्त्रं अनेक प्रकारे सांगतात की आपण आणि हे जग, आकाशापासून सुरू होऊन, मृगजळासारखं आहे; पण सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ आणि तुलना करता न येणारं असेल, तर मग तुलना कशी करता येईल?

अविभक्तिविभक्तिविहीनपरं ननु कार्यविकार्यविहीनपरम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं यजनं च कथं तपनं च कथम्

जो श्रेष्ठ आहे तो भेद आणि अभेद या दोन्हींपलीकडे आहे, तसेच कृती आणि अकृती या दोन्हींपासूनही दूर आहे; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर पूजा किंवा तप कसं शक्य आहे?

मन एव निरन्तरसर्वगतं ह्यविशालविशालविहीनपरम्। मन एव निरन्तरसर्वशिवं मनसापि कथं वचसा च कथम्

मन हेच अखंड, सर्वत्र व्यापलेलं, मर्यादा किंवा अमर्यादा यांच्यापलीकडचं आहे; मन हेच अखंड, अत्यंत शुभ आहे. मग मनानं किंवा वाणीने त्याला कसं समजावता येईल?

दिनरात्रिविभेदनिराकरण- मुदितानुदितस्य निराकरणम्। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं रविचन्द्रमसौ ज्वलनश्च कथम्

दिवस-रात्र यांचा भेद नाहीसा होतो, जे उगवलं आणि न उगवलं त्याचाही भेद नाहीसा होतो; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर सूर्य, चंद्र किंवा अग्नि कसे राहतील?

गतकामविकामविभेद इति गतचेष्टविचेष्टविभेद इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं बहिरन्तरभिन्नमतिश्च कथम्

इच्छा आणि अनिच्छेचा भेद नाहीसा होतो, कृती आणि अकृतीचा भेदही नाहीसा होतो; आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर मनात बाह्य किंवा अंतर्गत असा भेद कसा राहील?

यदि सारविसारविहीन इति यदि शून्यविशून्यविहीन इति। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं प्रथमं च कथं चरमं च कथम्

जर सार आणि असार असं काहीच उरलं नाही, शून्य किंवा अशून्य असं काहीच उरलं नाही, आणि सर्व काही एकच, अखंड, अत्यंत शुभ असेल, तर पहिलं किंवा शेवटचं असं कसं असू शकेल?