अवधूतगीता

एकमेव समं तत्त्वं वदन्ति हि विपश्चितः। रागत्यागात्पुनश्चित्तमेकानेकं न विद्यते

ज्ञानी लोक असं सांगतात की एकच सत्य सर्वत्र सारखं आहे. जेव्हा आसक्ती सोडली जाते, तेव्हा मन पुन्हा एक किंवा अनेक होत नाही.

अनात्मरूपं च कथं समाधि- रात्मस्वरूपं च कथं समाधिः। अस्तीति नास्तीति कथं समाधि- र्मोक्षस्वरूपं यदि सर्वमेकम्

जे आत्मा नाही त्यात समाधी कशी मिळेल? आणि जे आत्म्याचं खरं स्वरूप आहे त्यात समाधी कशी मिळेल? 'आहे' किंवा 'नाही' यात समाधी कशी मिळेल, जर सर्व काही एकच आहे आणि तेच मुक्तीचं स्वरूप आहे?

विशुद्धोऽसि समं तत्त्वं विदेहस्त्वमजोऽव्ययः। जानामीह न जानामीत्यात्मानं मन्यसे कथम्

तू पूर्णपणे शुद्ध, सारखं सत्य, देहरहित, अजन्मा आणि अविनाशी आहेस. मग 'मला माहीत आहे' किंवा 'मला माहीत नाही' असं स्वतःबद्दल कसं म्हणू शकतोस?

तत्त्वमस्यादिवाक्येन स्वात्मा हि प्रतिपादितः। नेति नेति श्रुतिर्ब्रूयादनृतं पाञ्चभौतिकम्

'तत्त्वमसि' या वाक्याने तुझा स्वतःचा आत्मा दाखवला जातो. शास्त्र असं सांगतं की 'हे नाही, ते नाही' — म्हणजेच जे पाच घटकांचं आहे, ते खोटं आहे.

आत्मन्येवात्मना सर्वं त्वया पूर्णं निरन्तरम्। ध्याता ध्यानं न ते चित्तं निर्लज्जं ध्यायते कथम्

सर्व काही तुझ्याच स्वरूपानं, आत्म्यात आत्म्याने अखंड भरलेलं आहे. तुझ्यासाठी ना ध्यान करणारा आहे, ना ध्यान आहे; मग तुझं मन निर्लज्जपणे ध्यान कसं करील?

शिवं न जानामि कथं वदामि शिवं न जानामि कथं भजामि। अहं शिवश्चेत्परमार्थतत्त्वं समस्वरूपं गगनोपमं च

मला शिव कळत नाही — मग मी त्याचं वर्णन कसं करू? मला शिव कळत नाही — मग मी त्याची उपासना कशी करू? मीच जर शिव, सर्वोच्च सत्य, सर्वत्र सारखा आणि आकाशासारखा असेन —

नाहं तत्त्वं समं तत्त्वं कल्पनाहेतुवर्जितम्। ग्राह्यग्राहकनिर्मुक्तं स्वसंवेद्यं कथं भवेत्

मी ना सत्य आहे, ना सारखं सत्य, ना कल्पनेतून उत्पन्न झालेलं काही आहे. जिथे ग्रहण करणारा आणि ग्रह्य काहीच नाही, तिथे स्वतःचं अनुभवणं कसं शक्य आहे?

अनन्तरूपं न हि वस्तु किंचि- त्तत्त्वस्वरूपं न हि वस्तु किंचित्। आत्मैकरूपं परमार्थतत्त्वं न हिंसको वापि न चाप्यहिंसा

अनंत रूप असलेली कोणतीही वस्तू नाही, आणि सत्यस्वरूप असलेलीही कोणतीही वस्तू नाही. आत्म्याचं एकच स्वरूप असलेलं सर्वोच्च सत्य ना हिंसक आहे, ना अहिंसक.

विशुद्धोऽसि समं तत्त्वं विदेहमजमव्ययम्। विभ्रमं कथमात्मार्थे विभ्रान्तोऽहं कथं पुनः

तू पूर्णपणे शुद्ध, सारखं सत्य, देहरहित, अजन्मा आणि अविनाशी आहेस. मग आत्म्याबद्दल संभ्रम कसा राहील, किंवा मी पुन्हा कसा भरकटू?

घटे भिन्ने घटाकाशं सुलीनं भेदवर्जितम्। शिवेन मनसा शुद्धो न भेदः प्रतिभाति मे

मडकं फुटलं की त्यातलं आकाश सहज एकत्र होतं, त्यात वेगळेपण राहत नाही. शिवमय मनानं मी कुठेही भेद पाहत नाही.

न घटो न घटाकाशो न जीवो न जीवविग्रहः। केवलं ब्रह्म संविद्धि वेद्यवेदकवर्जितम्

ना मडकं आहे, ना मडक्यातलं आकाश, ना जीव आहे, ना जीवाचं शरीर. फक्त ब्रह्म आणि चैतन्य जाण, जिथे जाणणारा आणि जाणवलं जाणं असं काहीच नाही.

सर्वत्र सर्वदा सर्वमात्मानं सततं ध्रुवम्। सर्वं शून्यमशून्यं च तन्मां विद्धि न संशयः

सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्व काही हा आत्माच आहे, तो कायम आणि शाश्वत आहे. सर्व काही रिकामंही आहे आणि रिकामंही नाही — हेच माझं खरं स्वरूप समज, यात शंका नाही.

वेदा न लोका न सुरा न यज्ञा वर्णाश्रमो नैव कुलं न जातिः। न धूममार्गो न च दीप्तिमार्गो ब्रह्मैकरूपं परमार्थतत्त्वम्

ना वेद आहेत, ना लोक, ना देव, ना यज्ञ, ना वर्णाश्रम, ना कुळ, ना जात. ना धुराचा मार्ग, ना प्रकाशाचा मार्ग — ब्रह्माचं एकच स्वरूप हेच सर्वोच्च सत्य आहे.

व्याप्यव्यापकनिर्मुक्तः त्वमेकः सफलं यदि। प्रत्यक्षं चापरोक्षं च ह्यात्मानं मन्यसे कथम्

व्यापक आणि व्याप्य यापासून मुक्त, तू एकटाच आहेस आणि पूर्ण आहेस. मग स्वतःला प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष असं कसं समजू शकतोस?

अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे। समं तत्त्वं न विन्दन्ति द्वैताद्वैतविवर्जितम्

काही जण अद्वैताची इच्छा करतात, काहींना द्वैत हवं असतं. पण जे द्वैत आणि अद्वैत दोन्हींपासून मुक्त असं सारखं सत्य आहे, ते त्यांना सापडत नाही.

श्वेतादिवर्णरहितं शब्दादिगुणवर्जितम्। कथयन्ति कथं तत्त्वं मनोवाचामगोचरम्

खरे ज्ञान रंगरूप किंवा शब्दादी गुणांशिवाय असते, ते मन आणि वाणीच्या पलीकडले आहे. मग लोक कसे काय त्या तत्त्वाचे वर्णन करू शकतात?

यदाऽनृतमिदं सर्वं देहादिगगनोपमम्। तदा हि ब्रह्म संवेत्ति न ते द्वैतपरम्परा

जेव्हा हे सर्व — देह वगैरे — आकाशासारखे खोटे आहे हे उमगते, तेव्हाच खरे ब्रह्मज्ञान होते; मग तुझ्यासाठी द्वैताची साखळी उरत नाही.

परेण सहजात्मापि ह्यभिन्नः प्रतिभाति मे। व्योमाकारं तथैवैकं ध्याता ध्यानं कथं भवेत्

परम आणि सहज आत्मा सुद्धा मला वेगळा वाटत नाही; जसे आकाश एकच असते, तसेच येथे ध्यान करणारा, ध्यान आणि ध्यानाचे विषय असे काहीच राहत नाही.

यत्करोमि यदश्नामि यज्जुहोमि ददामि यत्। एतत्सर्वं न मे किंचिद्विशुद्धोऽहमजोऽव्ययः

मी जे काही करतो, खातो, अर्पण करतो किंवा देतो — हे काहीच माझे नाही. मी शुद्ध, अजन्मा आणि अविनाशी आहे.

सर्वं जगद्विद्धि निराकृतीदं सर्वं जगद्विद्धि विकारहीनम्। सर्वं जगद्विद्धि विशुद्धदेहं सर्वं जगद्विद्धि शिवैकरूपम्

हे सर्व जग निराकार आहे, हे सर्व जग बदलरहित आहे, हे सर्व जग शुद्धतेचे देह आहे, हे सर्व जग शिवाच्या एकरूपतेत आहे असे जाण.

तत्त्वं त्वं न हि सन्देहः किं जानाम्यथवा पुनः। असंवेद्यं स्वसंवेद्यमात्मानं मन्यसे कथम्

तूच खरे तत्त्व आहेस, यात शंका नाही; मी अजून काय जाणू? आत्मा स्वतःलाच जाणण्यास अशक्य आहे, मग तू त्याला कसा जाणतोस असे समजतोस?

मायाऽमाया कथं तात छायाऽछाया न विद्यते। तत्त्वमेकमिदं सर्वं व्योमाकारं निरञ्जनम्

माया किंवा अमाया कशी असू शकते, छाया किंवा अछाया अस्तित्वातच नाही. हे सर्व एकच तत्त्व आहे, आकाशासारखे निराकार आणि कलंकरहित.

आदिमध्यान्तमुक्तोऽहं न बद्धोऽहं कदाचन। स्वभावनिर्मलः शुद्ध इति मे निश्चिता मतिः

मी आरंभ, मध्य आणि अंत यांच्यापासून मुक्त आहे; मी कधीच बांधला जात नाही. माझे स्वरूप स्वच्छ आणि शुद्ध आहे — ही माझी ठाम समजूत आहे.

महदादि जगत्सर्वं न किंचित्प्रतिभाति मे। ब्रह्मैव केवलं सर्वं कथं वर्णाश्रमस्थितिः

महत्तत्त्वापासून साऱ्या जगाचा मला काहीच भास होत नाही; सर्वत्र फक्त ब्रह्मच आहे. मग वर्ण किंवा आश्रम कसा असू शकतो?

जानामि सर्वथा सर्वमहमेको निरन्तरम्। निरालम्बमशून्यं च शून्यं व्योमादिपञ्चकम्

सर्व प्रकारे मला हे ठाऊक आहे की मीच अखंड सर्व आहे; मी कुणावरही अवलंबून नाही, मी रिकामा नाही, आणि तरीही आकाशादी पाच शून्यांचा स्वरूप आहे.

न षण्ढो न पुमान्न स्त्री न बोधो नैव कल्पना। सानन्दो वा निरानन्दमात्मानं मन्यसे कथम्

मी नपुंसक नाही, पुरुष नाही, स्त्री नाही; मी ज्ञान नाही, कल्पना नाही. आत्मा आनंदी आहे किंवा निरानंदी आहे असे तू कसे समजू शकतोस?

षडङ्गयोगान्न तु नैव शुद्धं मनोविनाशान्न तु नैव शुद्धम्। गुरूपदेशान्न तु नैव शुद्धं स्वयं च तत्त्वं स्वयमेव बुद्धम्

षडंगयोगाने, मनाचा नाश करून किंवा गुरूच्या उपदेशाने शुद्धता मिळत नाही; खरे तत्त्व स्वतःच स्वतःला जाणते.

न हि पञ्चात्मको देहो विदेहो वर्तते न हि। आत्मैव केवलं सर्वं तुरीयं च त्रयं कथम्

हा देह पंचमहाभूतांचा बनलेला नाही, आणि त्यांच्याविना तो अस्तित्वातही नाही; आत्माच सर्व आहे — मग तुरीय किंवा इतर तीन अवस्था कशा असू शकतात?

न बद्धो नैव मुक्तोऽहं न चाहं ब्रह्मणः पृथक्। न कर्ता न च भोक्ताहं व्याप्यव्यापकवर्जितः

मी न बांधलेला आहे, न मुक्त; मी ब्रह्मापासून वेगळा नाही. मी कर्ता नाही, भोक्ता नाही; व्यापणारा किंवा व्यापला जाणारा नाही.