अवधूतगीता

ॐ इति गदितं गगनसमं तत् न परापरसारविचार इति। अविलासविलासनिराकरणं कथमक्षरबिन्दुसमुच्चरणम्

ॐ. हे आकाशासारखं सांगितलं गेलं, ज्यात उच्च-नीच विचार नाही; सर्व खेळ आणि निखळपणा नाहीसे झाले असता, अक्षरबिंदूचं उच्चारण कसं शक्य आहे?

इति तत्त्वमसिप्रभृतिश्रुतिभिः प्रतिपादितमात्मनि तत्त्वमसि। त्वमुपाधिविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

‘तत्त्वमसि’ या श्रुतींपासून आत्म्यात सत्य सिद्ध झालं आहे—तूच ते आहेस, सर्व उपाधींना सोडून सर्वांना समान आहेस; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

अधऊर्ध्वविवर्जितसर्वसमं बहिरन्तरवर्जितसर्वसमम्। यदि चैकविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

वर-खालीपण नाही, सर्वांना समान; बाहेर-आत असं काही नाही, सर्वांना समान; एकपणही नाही, सर्वांना समान; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

न हि कल्पितकल्पविचार इति न हि कारणकार्यविचार इति। पदसन्धिविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

कल्पित कल्पनांचा विचार नाही, कारण-कार्याचा विचार नाही; शब्दांच्या संधीपासून मुक्त, सर्वांना समान; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

न हि बोधविबोधसमाधिरिति न हि देशविदेशसमाधिरिति। न हि कालविकालसमाधिरिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

ज्ञान किंवा अज्ञान यांची समाधी नाही, देश किंवा विदेश यांची समाधी नाही; काळ किंवा अ-काळ यांची समाधी नाही; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

न हि कुम्भनभो न हि कुम्भ इति न हि जीववपुर्न हि जीव इति। न हि कारणकार्यविभाग इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

कुंभातील आकाश नाही, कुंभही नाही; जीवात्मा नाही, जीवही नाही; कारण-कार्याचा भेद नाही; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

इह सर्वनिरन्तरमोक्षपदं लघुदीर्घविचारविहीन इति। न हि वर्तुलकोणविभाग इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे मुक्तीचं स्थान सदैव आहे, लहान-मोठ्या विचारांचा अभाव आहे; वर्तुळ किंवा कोनाचा भेद नाही; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

इह शून्यविशून्यविहीन इति इह शुद्धविशुद्धविहीन इति। इह सर्वविसर्वविहीन इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे ना रिकामेपणा आहे, ना न रिकामेपणा; इथे ना शुद्धता आहे, ना अशुद्धता; इथे सर्व आहे असं नाही, आणि सर्व नाही असंही नाही. मग सर्व काही सारखंच असताना, मना, तू का रडतोस?

न हि भिन्नविभिन्नविचार इति बहिरन्तरसन्धिविचार इति। अरिमित्रविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे भिन्नता किंवा अभिन्नतेचा विचार नाही; आत-बाहेरच्या संबंधाचा शोध नाही. शत्रू-मित्र काहीच उरत नाही, सर्व काही सारखंच आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

न हि शिष्यविशिष्यस्वरूपैति न चराचरभेदविचार इति। इह सर्वनिरन्तरमोक्षपदं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे शिष्य किंवा गुरु असं काही मूळ रूप नाही; जड आणि जंगम यातला भेद शोधत बसायचं कारण नाही. इथे सर्वत्र अखंड मुक्तीचं स्थान आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

ननु रूपविरूपविहीन इति ननु भिन्नविभिन्नविहीन इति। ननु सर्गविसर्गविहीन इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे रूप किंवा अरूप असं काही नाही; भेद किंवा अभेद असंही काही नाही; सृष्टी किंवा विलय असंही काही नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

न गुणागुणपाशनिबन्ध इति मृतजीवनकर्म करोमि कथम्। इति शुद्धनिरञ्जनसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

गुण किंवा दोष यांच्या बंधनात मी नाही; मग जिवंत किंवा मृतांचं कर्म मी कसं करणार? असं शुद्ध, निर्मळ आणि सर्वत्र समान असताना, मना, तू का रडतोस?

इह भावविभावविहीन इति इह कामविकामविहीन इति। इह बोधतमं खलु मोक्षसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे अवस्था किंवा अनवस्था नाही; इच्छा किंवा अनिच्छा नाही; इथे ज्ञान आणि अज्ञान हेच मुक्तीसमान आहेत. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह तत्त्वनिरन्तरतत्त्वमिति न हि सन्धिविसन्धिविहीन इति। यदि सर्वविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे तत्त्व हे अखंड तत्त्व आहे; इथे संबंध किंवा विसंवाद असं काही नाही. जर सर्व काही सोडून सारखंच आहे, तर मना, तू का रडतोस?

अनिकेतकुटी परिवारसमं इहसङ्गविसङ्गविहीनपरम्। इह बोधविबोधविहीनपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

घर नसावं किंवा झोपडीत राहावं, सगळे सोबती सारखेच; इथे आसक्ती किंवा अनासक्ती नाही; इथे ज्ञान किंवा अज्ञान नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

अविकारविकारमसत्यमिति अविलक्षविलक्षमसत्यमिति। यदि केवलमात्मनि सत्यमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे बदल किंवा अबाधितपणा, हे दोन्ही खोटं आहे; भेद किंवा अभेद, हेही खोटं आहे. जर सत्य फक्त आत्म्यातच आहे, तर मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह सर्वसमं खलु जीव इति इह सर्वनिरन्तरजीव इति। इह केवलनिश्चलजीव इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे सर्व जीव खरोखरच समान आहेत; इथे सर्वत्र अखंड जीव आहे; इथे फक्त स्थिर जीव आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

अविवेकविवेकमबोध इति अविकल्पविकल्पमबोध इति। यदि चैकनिरन्तरबोध इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे विवेक किंवा अविवेक, हे दोन्ही अज्ञान आहे; कल्पना किंवा अकल्पना, हेही अज्ञान आहे. जर फक्त अखंड ज्ञानच आहे, तर मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

न हि मोक्षपदं न हि बन्धपदं न हि पुण्यपदं न हि पापपदम्। न हि पूर्णपदं न हि रिक्तपदं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे मुक्तीचं स्थान नाही, बंधनाचंही नाही; पुण्याचं नाही, पापाचंही नाही; पूर्णत्वाचं नाही, रिकामेपणाचंही नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

यदि वर्णविवर्णविहीनसमं यदि कारणकार्यविहीनसमम्। यदिभेदविभेदविहीनसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

जर रंग किंवा अरंग यातून मुक्त अशी समानता आहे, कारण-परिणाम यातूनही मुक्त अशी समानता आहे, भेद-अभेद यातूनही मुक्त अशी समानता आहे, तर मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह सर्वनिरन्तरसर्वचिते इह केवलनिश्चलसर्वचिते। द्विपदादिविवर्जितसर्वचिते किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे सर्वत्र अखंड चैतन्य आहे; इथे फक्त स्थिर चैतन्य आहे; द्वैत वगैरेपासून मुक्त असं चैतन्य आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

अतिसर्वनिरन्तरसर्वगतं अतिनिर्मलनिश्चलसर्वगतम्। दिनरात्रिविवर्जितसर्वगतं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

पूर्णपणे अखंड आणि सर्वत्र व्यापलेलं; अत्यंत निर्मळ, स्थिर आणि सर्वत्र व्यापलेलं; दिवस-रात्र या दोन्हींपासून मुक्त, सर्वत्र व्यापलेलं. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

न हि बन्धविबन्धसमागमनं न हि योगवियोगसमागमनम्। न हि तर्कवितर्कसमागमनं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे बंधन-मोक्षाचा संगम नाही; योग-वियोगाचा संगम नाही; तर्क-अतर्काचा संगम नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह कालविकालनिराकरणं अणुमात्रकृशानुनिराकरणम्। न हि केवलसत्यनिराकरणं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे काळ आणि अतीत, दोन्ही नाकारले गेले आहेत; अगदी लहान किंवा सूक्ष्म, हेही नाकारलं गेलं आहे; फक्त शुद्ध सत्यच नाकारलं जात नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह देहविदेहविहीन इति ननु स्वप्नसुषुप्तिविहीनपरम्। अभिधानविधानविहीनपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे शरीर किंवा शरीररहितपणा नाही; खरंच, स्वप्न आणि सुषुप्तीपासूनही मुक्त असं सर्वोच्च आहे; नाव किंवा नांव नसणं, यापासूनही मुक्त असं सर्वोच्च आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

गगनोपमशुद्धविशालसमं अतिसर्वविवर्जितसर्वसमम्। गतसारविसारविकारसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

आकाशासारखी निर्मळ, विशाल, सर्वांना सारखी, सर्व भेदांपासून मुक्त, सारखीच असणारी — ज्यात काही मूळ नाही, विस्तार नाही, बदल नाही — हे मन, सर्व काही सारखंच असताना तू का दुःखी होत आहेस?

इह धर्मविधर्मविरागतर- मिह वस्तुविवस्तुविरागतरम्। इह कामविकामविरागतरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे पुण्य आणि पाप या दोन्हींपासून मन मोकळं आहे; इथे वस्तू आणि नवस्तू यांचाही भेद नाही; इथे इच्छा आणि अनिच्छा या दोन्ही मागे पडल्या आहेत. सर्व काही सारखंच असताना, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

सुखदुःखविवर्जितसर्वसम- मिह शोकविशोकविहीनपरम्। गुरुशिष्यविवर्जिततत्त्वपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे सुख-दुःख नाही, सर्व काही सारखंच आहे; इथे शोक आणि अशोक या दोन्हींपासून मन मुक्त आहे; इथे गुरु-शिष्याचा भेद नाही, केवळ सत्यच आहे. सर्व काही सारखंच असताना, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?

न किलाङ्कुरसारविसार इति न चलाचलसाम्यविसाम्यमिति। अविचारविचारविहीनमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे अंकुर, मूळ किंवा विस्तार असं काहीच नाही; इथे हालचाल किंवा स्थैर्य, सारखेपणा किंवा वेगळेपणा असं काहीच नाही; इथे विचार किंवा अविचार असं काहीच नाही. सर्व काही सारखंच असताना, हे मन, तू का दुःखी होत आहेस?