अवधूतगीता

स्वप्नः प्रबोधो न च योगमुद्रा नक्तं दिवा वापि न मे कदाचित्। अतुर्यतुर्यं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

स्वप्न असो वा जागृती असो, योगाची कोणतीही मुद्रा असो, रात्र असो वा दिवस असो, हे काहीच माझ्याशी कधीच लागत नाही. चौथा किंवा चौथा नसलेला असा काहीही मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

संविद्धि मां सर्वविसर्वमुक्तं माया विमाया न च मे कदाचित्। सन्ध्यादिकं कर्म कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझं स्वरूप म्हणजेच चैतन्य, सर्व गोष्टींपासून मुक्त. माया असो वा माया नसावी, ती कधीच माझ्याशी लागत नाही. संध्या किंवा इतर कोणतेही कर्म मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

संविद्धि मां सर्वसमाधियुक्तं संविद्धि मां लक्ष्यविलक्ष्यमुक्तम्। योगं वियोगं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझं स्वरूप म्हणजेच चैतन्य, सर्व समाधींत एकरूप; मला कोणतीही खूण किंवा भेद नाही. योग असो वा वियोग असो, मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

मूर्खोऽपि नाहं न च पण्डितोऽहं मौनं विमौनं न च मे कदाचित्। तर्कं वितर्कं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मी मूर्ख नाही, पंडितही नाही; मौन असो वा मौन नसावं, ते कधीच माझ्याशी लागत नाही. तर्क किंवा वितर्क मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

पिता च माता च कुलं न जाति- र्जन्मादि मृत्युर्न च मे कदाचित्। स्नेहं विमोहं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझा ना वडील आहे, ना आई, ना कुळ, ना जात; जन्म किंवा मृत्यू कधीच नाही. प्रेम किंवा मोह मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

अस्तं गतो नैव सदोदितोऽहं तेजोवितेजो न च मे कदाचित्। सन्ध्यादिकं कर्म कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझं अस्त किंवा नेहमीचं उदय असं काही नाही; तेज असो वा तेज नसावं, ते कधीच माझ्याशी लागत नाही. संध्या किंवा इतर कर्म मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

असंशयं विद्धि निराकुलं मां असंशयं विद्धि निरन्तरं माम्। असंशयं विद्धि निरञ्जनं मां स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझ्याबद्दल निःसंशय जाण, मी कधीही अस्वस्थ नाही; माझ्याबद्दल निःसंशय जाण, मी अखंड आहे; माझ्याबद्दल निःसंशय जाण, मी कलंकरहित आहे; कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

ध्यानानि सर्वाणि परित्यजन्ति शुभाशुभं कर्म परित्यजन्ति। त्यागामृतं तात पिबन्ति धीराः स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

ज्ञानी सर्व ध्यानं सोडतात, शुभ किंवा अशुभ सर्व कर्मं सोडतात; ते त्यागाचं अमृत पितात, प्रिय बालका, कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र। समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः

तो प्राप्त करतो, तो प्राप्त करतो—जिथे इच्छा नाही, तिथेच खरी प्राप्ती होते; समत्वात पूर्णपणे लीन, मननाने शुद्ध झालेला, तो श्रेष्ठ अवधूत सत्य बोलतो.

इति चतुर्थोऽध्यायः

इथे चौथा अध्याय संपला.

ॐ इति गदितं गगनसमं तत् न परापरसारविचार इति। अविलासविलासनिराकरणं कथमक्षरबिन्दुसमुच्चरणम्

ॐ. हे आकाशासारखं सांगितलं गेलं, ज्यात उच्च-नीच विचार नाही; सर्व खेळ आणि निखळपणा नाहीसे झाले असता, अक्षरबिंदूचं उच्चारण कसं शक्य आहे?

इति तत्त्वमसिप्रभृतिश्रुतिभिः प्रतिपादितमात्मनि तत्त्वमसि। त्वमुपाधिविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

‘तत्त्वमसि’ या श्रुतींपासून आत्म्यात सत्य सिद्ध झालं आहे—तूच ते आहेस, सर्व उपाधींना सोडून सर्वांना समान आहेस; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

अधऊर्ध्वविवर्जितसर्वसमं बहिरन्तरवर्जितसर्वसमम्। यदि चैकविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

वर-खालीपण नाही, सर्वांना समान; बाहेर-आत असं काही नाही, सर्वांना समान; एकपणही नाही, सर्वांना समान; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

न हि कल्पितकल्पविचार इति न हि कारणकार्यविचार इति। पदसन्धिविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

कल्पित कल्पनांचा विचार नाही, कारण-कार्याचा विचार नाही; शब्दांच्या संधीपासून मुक्त, सर्वांना समान; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

न हि बोधविबोधसमाधिरिति न हि देशविदेशसमाधिरिति। न हि कालविकालसमाधिरिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

ज्ञान किंवा अज्ञान यांची समाधी नाही, देश किंवा विदेश यांची समाधी नाही; काळ किंवा अ-काळ यांची समाधी नाही; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

न हि कुम्भनभो न हि कुम्भ इति न हि जीववपुर्न हि जीव इति। न हि कारणकार्यविभाग इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

कुंभातील आकाश नाही, कुंभही नाही; जीवात्मा नाही, जीवही नाही; कारण-कार्याचा भेद नाही; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

इह सर्वनिरन्तरमोक्षपदं लघुदीर्घविचारविहीन इति। न हि वर्तुलकोणविभाग इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे मुक्तीचं स्थान सदैव आहे, लहान-मोठ्या विचारांचा अभाव आहे; वर्तुळ किंवा कोनाचा भेद नाही; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

इह शून्यविशून्यविहीन इति इह शुद्धविशुद्धविहीन इति। इह सर्वविसर्वविहीन इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे ना रिकामेपणा आहे, ना न रिकामेपणा; इथे ना शुद्धता आहे, ना अशुद्धता; इथे सर्व आहे असं नाही, आणि सर्व नाही असंही नाही. मग सर्व काही सारखंच असताना, मना, तू का रडतोस?

न हि भिन्नविभिन्नविचार इति बहिरन्तरसन्धिविचार इति। अरिमित्रविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे भिन्नता किंवा अभिन्नतेचा विचार नाही; आत-बाहेरच्या संबंधाचा शोध नाही. शत्रू-मित्र काहीच उरत नाही, सर्व काही सारखंच आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

न हि शिष्यविशिष्यस्वरूपैति न चराचरभेदविचार इति। इह सर्वनिरन्तरमोक्षपदं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे शिष्य किंवा गुरु असं काही मूळ रूप नाही; जड आणि जंगम यातला भेद शोधत बसायचं कारण नाही. इथे सर्वत्र अखंड मुक्तीचं स्थान आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

ननु रूपविरूपविहीन इति ननु भिन्नविभिन्नविहीन इति। ननु सर्गविसर्गविहीन इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे रूप किंवा अरूप असं काही नाही; भेद किंवा अभेद असंही काही नाही; सृष्टी किंवा विलय असंही काही नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

न गुणागुणपाशनिबन्ध इति मृतजीवनकर्म करोमि कथम्। इति शुद्धनिरञ्जनसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

गुण किंवा दोष यांच्या बंधनात मी नाही; मग जिवंत किंवा मृतांचं कर्म मी कसं करणार? असं शुद्ध, निर्मळ आणि सर्वत्र समान असताना, मना, तू का रडतोस?

इह भावविभावविहीन इति इह कामविकामविहीन इति। इह बोधतमं खलु मोक्षसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे अवस्था किंवा अनवस्था नाही; इच्छा किंवा अनिच्छा नाही; इथे ज्ञान आणि अज्ञान हेच मुक्तीसमान आहेत. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह तत्त्वनिरन्तरतत्त्वमिति न हि सन्धिविसन्धिविहीन इति। यदि सर्वविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे तत्त्व हे अखंड तत्त्व आहे; इथे संबंध किंवा विसंवाद असं काही नाही. जर सर्व काही सोडून सारखंच आहे, तर मना, तू का रडतोस?

अनिकेतकुटी परिवारसमं इहसङ्गविसङ्गविहीनपरम्। इह बोधविबोधविहीनपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

घर नसावं किंवा झोपडीत राहावं, सगळे सोबती सारखेच; इथे आसक्ती किंवा अनासक्ती नाही; इथे ज्ञान किंवा अज्ञान नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

अविकारविकारमसत्यमिति अविलक्षविलक्षमसत्यमिति। यदि केवलमात्मनि सत्यमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे बदल किंवा अबाधितपणा, हे दोन्ही खोटं आहे; भेद किंवा अभेद, हेही खोटं आहे. जर सत्य फक्त आत्म्यातच आहे, तर मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

इह सर्वसमं खलु जीव इति इह सर्वनिरन्तरजीव इति। इह केवलनिश्चलजीव इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे सर्व जीव खरोखरच समान आहेत; इथे सर्वत्र अखंड जीव आहे; इथे फक्त स्थिर जीव आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

अविवेकविवेकमबोध इति अविकल्पविकल्पमबोध इति। यदि चैकनिरन्तरबोध इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे विवेक किंवा अविवेक, हे दोन्ही अज्ञान आहे; कल्पना किंवा अकल्पना, हेही अज्ञान आहे. जर फक्त अखंड ज्ञानच आहे, तर मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?

न हि मोक्षपदं न हि बन्धपदं न हि पुण्यपदं न हि पापपदम्। न हि पूर्णपदं न हि रिक्तपदं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे मुक्तीचं स्थान नाही, बंधनाचंही नाही; पुण्याचं नाही, पापाचंही नाही; पूर्णत्वाचं नाही, रिकामेपणाचंही नाही. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?