अवधूतगीता

परापरं वा न च मे कदाचित् मध्यस्थभावो हि न चारिमित्रम्। हिताहितं चापि कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझ्यासाठी कधीच श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ असे काही नाही, ना मधल्या स्थितीचा भाव आहे, ना शत्रू-मित्र आहे. मग मी हित किंवा अहित याबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

नोपासको नैवमुपास्यरूपं न चोपदेशो न च मे क्रिया च। संवित्स्वरूपं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मी उपासक नाही, ना उपास्य स्वरूपाचा आहे; माझ्यासाठी ना उपदेश आहे, ना कृती. मग मी चैतन्यस्वरूपाबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

नो व्यापकं व्याप्यमिहास्ति किञ्चित् न चालयं वापि निरालयं वा। अशून्यशून्यं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

इथे काहीही व्यापणारे किंवा व्यापलेले नाही, ना निवासस्थान आहे, ना निवास नसणे आहे. मग मी शून्य किंवा अशून्य याबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

न ग्राहको ग्राह्यकमेव किञ्चित् न कारणं वा मम नैव कार्यम्। अचिन्त्यचिन्त्यं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

इथे ना जाणणारा आहे, ना जाणण्यासारखे काही आहे; माझ्यासाठी ना कारण आहे, ना कार्य. मग मी विचारता येणारे किंवा न येणारे याबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

न भेदकं वापि न चैव भेद्यं न वेदकं वा मम नैव वेद्यम्। गतागतं तात कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

इथे ना विभागणारा आहे, ना विभागलेले आहे; माझ्यासाठी ना जाणणारा आहे, ना जाणलेले आहे. मग मी येणे किंवा जाणे, हे कसे सांगू, बाळा? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

न चास्ति देहो न च मे विदेहो बुद्दिर्मनो मे न हि चेन्द्रियाणि। रागो विरागश्च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझ्यासाठी ना शरीर आहे, ना मी देहरहित आहे; माझ्याकडे ना बुद्धी आहे, ना मन, ना इंद्रिये. मग मी आसक्ती किंवा विरक्ती याबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

उल्लेखमात्रं न हि भिन्नमुच्चै- रुल्लेखमात्रं न तिरोहितं वै। समासमं मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

इथे केवळ भास असा नाही की तो वेगळा आहे, ना केवळ भास असा आहे की तो लपलेला आहे. मग मी एकता किंवा विभाग याबद्दल कसे बोलू, मित्रा? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

जितेन्द्रियोऽहं त्वजितेन्द्रियो वा न संयमो मे नियमो न जातः। जयाजयौ मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मी इंद्रिये जिंकलेला नाही, ना न जिंकलेला आहे; माझ्यासाठी संयम किंवा नियम कधीच आले नाहीत. मग मी विजय किंवा पराभव याबद्दल कसे बोलू, मित्रा? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

अमूर्तमूर्तिर्न च मे कदाचि- दाद्यन्तमध्यं न च मे कदाचित्। बलाबलं मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मी कधीच मूर्त किंवा अमूर्त नाही; माझ्यासाठी ना आरंभ आहे, ना अंत, ना मधला भाग. मग मी बळ किंवा दुर्बळपणा याबद्दल कसे बोलू, मित्रा? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

मृतामृतं वापि विषाविषं च सञ्जायते तात न मे कदाचित्। अशुद्धशुद्धं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मृत्यू असो वा अमृत असो, विष असो वा अमृत असो, हे काहीच माझ्यासाठी कधीच होत नाही, प्रिय बालका. शुद्ध किंवा अशुद्ध असं मी कसं सांगू? कारण मी स्वतःच मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

स्वप्नः प्रबोधो न च योगमुद्रा नक्तं दिवा वापि न मे कदाचित्। अतुर्यतुर्यं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

स्वप्न असो वा जागृती असो, योगाची कोणतीही मुद्रा असो, रात्र असो वा दिवस असो, हे काहीच माझ्याशी कधीच लागत नाही. चौथा किंवा चौथा नसलेला असा काहीही मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

संविद्धि मां सर्वविसर्वमुक्तं माया विमाया न च मे कदाचित्। सन्ध्यादिकं कर्म कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझं स्वरूप म्हणजेच चैतन्य, सर्व गोष्टींपासून मुक्त. माया असो वा माया नसावी, ती कधीच माझ्याशी लागत नाही. संध्या किंवा इतर कोणतेही कर्म मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

संविद्धि मां सर्वसमाधियुक्तं संविद्धि मां लक्ष्यविलक्ष्यमुक्तम्। योगं वियोगं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझं स्वरूप म्हणजेच चैतन्य, सर्व समाधींत एकरूप; मला कोणतीही खूण किंवा भेद नाही. योग असो वा वियोग असो, मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

मूर्खोऽपि नाहं न च पण्डितोऽहं मौनं विमौनं न च मे कदाचित्। तर्कं वितर्कं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मी मूर्ख नाही, पंडितही नाही; मौन असो वा मौन नसावं, ते कधीच माझ्याशी लागत नाही. तर्क किंवा वितर्क मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

पिता च माता च कुलं न जाति- र्जन्मादि मृत्युर्न च मे कदाचित्। स्नेहं विमोहं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझा ना वडील आहे, ना आई, ना कुळ, ना जात; जन्म किंवा मृत्यू कधीच नाही. प्रेम किंवा मोह मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

अस्तं गतो नैव सदोदितोऽहं तेजोवितेजो न च मे कदाचित्। सन्ध्यादिकं कर्म कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझं अस्त किंवा नेहमीचं उदय असं काही नाही; तेज असो वा तेज नसावं, ते कधीच माझ्याशी लागत नाही. संध्या किंवा इतर कर्म मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

असंशयं विद्धि निराकुलं मां असंशयं विद्धि निरन्तरं माम्। असंशयं विद्धि निरञ्जनं मां स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझ्याबद्दल निःसंशय जाण, मी कधीही अस्वस्थ नाही; माझ्याबद्दल निःसंशय जाण, मी अखंड आहे; माझ्याबद्दल निःसंशय जाण, मी कलंकरहित आहे; कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

ध्यानानि सर्वाणि परित्यजन्ति शुभाशुभं कर्म परित्यजन्ति। त्यागामृतं तात पिबन्ति धीराः स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

ज्ञानी सर्व ध्यानं सोडतात, शुभ किंवा अशुभ सर्व कर्मं सोडतात; ते त्यागाचं अमृत पितात, प्रिय बालका, कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र। समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः

तो प्राप्त करतो, तो प्राप्त करतो—जिथे इच्छा नाही, तिथेच खरी प्राप्ती होते; समत्वात पूर्णपणे लीन, मननाने शुद्ध झालेला, तो श्रेष्ठ अवधूत सत्य बोलतो.

इति चतुर्थोऽध्यायः

इथे चौथा अध्याय संपला.

ॐ इति गदितं गगनसमं तत् न परापरसारविचार इति। अविलासविलासनिराकरणं कथमक्षरबिन्दुसमुच्चरणम्

ॐ. हे आकाशासारखं सांगितलं गेलं, ज्यात उच्च-नीच विचार नाही; सर्व खेळ आणि निखळपणा नाहीसे झाले असता, अक्षरबिंदूचं उच्चारण कसं शक्य आहे?

इति तत्त्वमसिप्रभृतिश्रुतिभिः प्रतिपादितमात्मनि तत्त्वमसि। त्वमुपाधिविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

‘तत्त्वमसि’ या श्रुतींपासून आत्म्यात सत्य सिद्ध झालं आहे—तूच ते आहेस, सर्व उपाधींना सोडून सर्वांना समान आहेस; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

अधऊर्ध्वविवर्जितसर्वसमं बहिरन्तरवर्जितसर्वसमम्। यदि चैकविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

वर-खालीपण नाही, सर्वांना समान; बाहेर-आत असं काही नाही, सर्वांना समान; एकपणही नाही, सर्वांना समान; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

न हि कल्पितकल्पविचार इति न हि कारणकार्यविचार इति। पदसन्धिविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

कल्पित कल्पनांचा विचार नाही, कारण-कार्याचा विचार नाही; शब्दांच्या संधीपासून मुक्त, सर्वांना समान; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

न हि बोधविबोधसमाधिरिति न हि देशविदेशसमाधिरिति। न हि कालविकालसमाधिरिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

ज्ञान किंवा अज्ञान यांची समाधी नाही, देश किंवा विदेश यांची समाधी नाही; काळ किंवा अ-काळ यांची समाधी नाही; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

न हि कुम्भनभो न हि कुम्भ इति न हि जीववपुर्न हि जीव इति। न हि कारणकार्यविभाग इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

कुंभातील आकाश नाही, कुंभही नाही; जीवात्मा नाही, जीवही नाही; कारण-कार्याचा भेद नाही; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

इह सर्वनिरन्तरमोक्षपदं लघुदीर्घविचारविहीन इति। न हि वर्तुलकोणविभाग इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे मुक्तीचं स्थान सदैव आहे, लहान-मोठ्या विचारांचा अभाव आहे; वर्तुळ किंवा कोनाचा भेद नाही; मग हे मन, सर्वांना समान असूनही का दुःखी होतोस?

इह शून्यविशून्यविहीन इति इह शुद्धविशुद्धविहीन इति। इह सर्वविसर्वविहीन इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे ना रिकामेपणा आहे, ना न रिकामेपणा; इथे ना शुद्धता आहे, ना अशुद्धता; इथे सर्व आहे असं नाही, आणि सर्व नाही असंही नाही. मग सर्व काही सारखंच असताना, मना, तू का रडतोस?

न हि भिन्नविभिन्नविचार इति बहिरन्तरसन्धिविचार इति। अरिमित्रविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम्

इथे भिन्नता किंवा अभिन्नतेचा विचार नाही; आत-बाहेरच्या संबंधाचा शोध नाही. शत्रू-मित्र काहीच उरत नाही, सर्व काही सारखंच आहे. मग मना, सर्व सारखं असताना, तू का रडतोस?