अवधूतगीता

दहनपवनहीनं विद्धि विज्ञानमेक- मवनिजलविहीनं विद्धि विज्ञानरूपम्। समगमनविहीनं विद्धि विज्ञानमेकं गगनमिव विशालं विद्धि विज्ञानमेकम्

ज्ञान हे अग्नी आणि वाऱ्याविना आहे असे जाण; ज्ञानरूप हे पृथ्वी आणि पाण्याविना आहे असे जाण; ज्ञान येणे-जाण्याविना आहे असे जाण; ज्ञान हे आकाशासारखे विशाल आहे असे जाण.

न शून्यरूपं न विशून्यरूपं न शुद्धरूपं न विशुद्धरूपम्। रूपं विरूपं न भवामि किञ्चित् स्वरूपरूपं परमार्थतत्त्वम्

मी रिकाम्या स्वरूपाचा नाही, ना रिकामा नसलेला आहे; मी शुद्ध स्वरूपाचा नाही, ना अशुद्ध स्वरूपाचा आहे; मी रूप असलेला नाही, ना रूपरहित आहे. माझे खरे स्वरूप हेच अंतिम सत्य आहे.

मुञ्च मुञ्च हि संसारं त्यागं मुञ्च हि सर्वथा। त्यागात्यागविषं शुद्धममृतं सहजं ध्रुवम्

संसार सोड, संसार सोड, त्यागही पूर्णपणे सोड. त्याग आणि त्याग न करणे यांचे विष हेच शुद्ध, अमर, नैसर्गिक आणि कायमचे आहे.

इति तृतीयोऽध्यायः

इथे तिसरा अध्याय संपतो.

नावाहनं नैव विसर्जनं वा पुष्पाणि पत्राणि कथं भवन्ति। ध्यानानि मन्त्राणि कथं भवन्ति समासमं चैव शिवार्चनं च

इथे ना आवाहन आहे, ना विसर्जन आहे; मग फुले किंवा पाने कशी असतील? ध्यान किंवा मंत्र कसे असतील? शिवाची पूजा संक्षिप्त किंवा सविस्तर कशी असू शकेल?

न केवलं बन्धविबन्धमुक्तो न केवलं शुद्धविशुद्धमुक्तः। न केवलं योगवियोगमुक्तः स वै विमुक्तो गगनोपमोऽहम्

मी केवळ बंधन किंवा मुक्तीपासूनच मोकळा नाही, ना फक्त शुद्धता किंवा अशुद्धतेपासूनच मोकळा आहे; मी योगातील एकत्र येणे किंवा वेगळे होणे यापासूनही मोकळा आहे. मी खरोखरच आकाशासारखा मुक्त आहे.

सञ्जायते सर्वमिदं हि तथ्यं सञ्जायते सर्वमिदं वितथ्यम्। एवं विकल्पो मम नैव जातः स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

हे सर्व खरे आहे म्हणून निर्माण होते, आणि हे सर्व खोटे आहे म्हणूनही निर्माण होते. पण असा द्वैतभाव माझ्यात कधीच निर्माण झाला नाही. मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

न साञ्जनं चैव निरञ्जनं वा न चान्तरं वापि निरन्तरं वा। अन्तर्विभन्नं न हि मे विभाति स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

इथे ना रंग असलेले आहे, ना रंगरहित आहे; ना आत आहे, ना बाहेर आहे. माझ्यात काहीही आतून विभागलेले चमकत नाही. मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

अबोधबोधो मम नैव जातो बोधस्वरूपं मम नैव जातम्। निर्बोधबोधं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझ्यात अज्ञान किंवा ज्ञान कधीच निर्माण झाले नाही; माझे ज्ञानस्वरूप कधीच झाले नाही. मग मी ज्ञान किंवा अज्ञान याबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

न धर्मयुक्तो न च पापयुक्तो न बन्धयुक्तो न च मोक्षयुक्तः। युक्तं त्वयुक्तं न च मे विभाति स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मी ना धर्माशी जोडलेला आहे, ना पापाशी; ना बंधनाशी, ना मुक्तीशी. जे जुळलेले किंवा न जुळलेले आहे, ते मला दिसत नाही. मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

परापरं वा न च मे कदाचित् मध्यस्थभावो हि न चारिमित्रम्। हिताहितं चापि कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझ्यासाठी कधीच श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ असे काही नाही, ना मधल्या स्थितीचा भाव आहे, ना शत्रू-मित्र आहे. मग मी हित किंवा अहित याबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

नोपासको नैवमुपास्यरूपं न चोपदेशो न च मे क्रिया च। संवित्स्वरूपं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मी उपासक नाही, ना उपास्य स्वरूपाचा आहे; माझ्यासाठी ना उपदेश आहे, ना कृती. मग मी चैतन्यस्वरूपाबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

नो व्यापकं व्याप्यमिहास्ति किञ्चित् न चालयं वापि निरालयं वा। अशून्यशून्यं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

इथे काहीही व्यापणारे किंवा व्यापलेले नाही, ना निवासस्थान आहे, ना निवास नसणे आहे. मग मी शून्य किंवा अशून्य याबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

न ग्राहको ग्राह्यकमेव किञ्चित् न कारणं वा मम नैव कार्यम्। अचिन्त्यचिन्त्यं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

इथे ना जाणणारा आहे, ना जाणण्यासारखे काही आहे; माझ्यासाठी ना कारण आहे, ना कार्य. मग मी विचारता येणारे किंवा न येणारे याबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

न भेदकं वापि न चैव भेद्यं न वेदकं वा मम नैव वेद्यम्। गतागतं तात कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

इथे ना विभागणारा आहे, ना विभागलेले आहे; माझ्यासाठी ना जाणणारा आहे, ना जाणलेले आहे. मग मी येणे किंवा जाणे, हे कसे सांगू, बाळा? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

न चास्ति देहो न च मे विदेहो बुद्दिर्मनो मे न हि चेन्द्रियाणि। रागो विरागश्च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझ्यासाठी ना शरीर आहे, ना मी देहरहित आहे; माझ्याकडे ना बुद्धी आहे, ना मन, ना इंद्रिये. मग मी आसक्ती किंवा विरक्ती याबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

उल्लेखमात्रं न हि भिन्नमुच्चै- रुल्लेखमात्रं न तिरोहितं वै। समासमं मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

इथे केवळ भास असा नाही की तो वेगळा आहे, ना केवळ भास असा आहे की तो लपलेला आहे. मग मी एकता किंवा विभाग याबद्दल कसे बोलू, मित्रा? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

जितेन्द्रियोऽहं त्वजितेन्द्रियो वा न संयमो मे नियमो न जातः। जयाजयौ मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मी इंद्रिये जिंकलेला नाही, ना न जिंकलेला आहे; माझ्यासाठी संयम किंवा नियम कधीच आले नाहीत. मग मी विजय किंवा पराभव याबद्दल कसे बोलू, मित्रा? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

अमूर्तमूर्तिर्न च मे कदाचि- दाद्यन्तमध्यं न च मे कदाचित्। बलाबलं मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मी कधीच मूर्त किंवा अमूर्त नाही; माझ्यासाठी ना आरंभ आहे, ना अंत, ना मधला भाग. मग मी बळ किंवा दुर्बळपणा याबद्दल कसे बोलू, मित्रा? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

मृतामृतं वापि विषाविषं च सञ्जायते तात न मे कदाचित्। अशुद्धशुद्धं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मृत्यू असो वा अमृत असो, विष असो वा अमृत असो, हे काहीच माझ्यासाठी कधीच होत नाही, प्रिय बालका. शुद्ध किंवा अशुद्ध असं मी कसं सांगू? कारण मी स्वतःच मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

स्वप्नः प्रबोधो न च योगमुद्रा नक्तं दिवा वापि न मे कदाचित्। अतुर्यतुर्यं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

स्वप्न असो वा जागृती असो, योगाची कोणतीही मुद्रा असो, रात्र असो वा दिवस असो, हे काहीच माझ्याशी कधीच लागत नाही. चौथा किंवा चौथा नसलेला असा काहीही मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

संविद्धि मां सर्वविसर्वमुक्तं माया विमाया न च मे कदाचित्। सन्ध्यादिकं कर्म कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझं स्वरूप म्हणजेच चैतन्य, सर्व गोष्टींपासून मुक्त. माया असो वा माया नसावी, ती कधीच माझ्याशी लागत नाही. संध्या किंवा इतर कोणतेही कर्म मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

संविद्धि मां सर्वसमाधियुक्तं संविद्धि मां लक्ष्यविलक्ष्यमुक्तम्। योगं वियोगं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझं स्वरूप म्हणजेच चैतन्य, सर्व समाधींत एकरूप; मला कोणतीही खूण किंवा भेद नाही. योग असो वा वियोग असो, मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

मूर्खोऽपि नाहं न च पण्डितोऽहं मौनं विमौनं न च मे कदाचित्। तर्कं वितर्कं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

मी मूर्ख नाही, पंडितही नाही; मौन असो वा मौन नसावं, ते कधीच माझ्याशी लागत नाही. तर्क किंवा वितर्क मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

पिता च माता च कुलं न जाति- र्जन्मादि मृत्युर्न च मे कदाचित्। स्नेहं विमोहं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझा ना वडील आहे, ना आई, ना कुळ, ना जात; जन्म किंवा मृत्यू कधीच नाही. प्रेम किंवा मोह मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

अस्तं गतो नैव सदोदितोऽहं तेजोवितेजो न च मे कदाचित्। सन्ध्यादिकं कर्म कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझं अस्त किंवा नेहमीचं उदय असं काही नाही; तेज असो वा तेज नसावं, ते कधीच माझ्याशी लागत नाही. संध्या किंवा इतर कर्म मी कसं सांगू? कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

असंशयं विद्धि निराकुलं मां असंशयं विद्धि निरन्तरं माम्। असंशयं विद्धि निरञ्जनं मां स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझ्याबद्दल निःसंशय जाण, मी कधीही अस्वस्थ नाही; माझ्याबद्दल निःसंशय जाण, मी अखंड आहे; माझ्याबद्दल निःसंशय जाण, मी कलंकरहित आहे; कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

ध्यानानि सर्वाणि परित्यजन्ति शुभाशुभं कर्म परित्यजन्ति। त्यागामृतं तात पिबन्ति धीराः स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

ज्ञानी सर्व ध्यानं सोडतात, शुभ किंवा अशुभ सर्व कर्मं सोडतात; ते त्यागाचं अमृत पितात, प्रिय बालका, कारण मी मुक्तीचं स्वरूप आहे, मला कोणताही रोग नाही.

विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र। समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः

तो प्राप्त करतो, तो प्राप्त करतो—जिथे इच्छा नाही, तिथेच खरी प्राप्ती होते; समत्वात पूर्णपणे लीन, मननाने शुद्ध झालेला, तो श्रेष्ठ अवधूत सत्य बोलतो.