अवधूतगीता

ब्रह्मादयः सुरगणाः कथमत्र सन्ति स्वर्गादयो वसतयः कथमत्र सन्ति। यद्येकरूपममलं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

ब्रह्मा व इतर देवता येथे कसे असू शकतात? स्वर्ग व इतर लोक येथे कसे असू शकतात? जर परम सत्य एकच, निर्मळ आणि अद्वितीय असेल, तर मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

निर्नेति नेति विमलो हि कथं वदामि निःशेषशेषविमलो हि कथं वदामि। निर्लिङ्गलिङ्गविमलो हि कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

जे 'नेती नेती'च्या पलीकडे शुद्ध आहे, त्याचे वर्णन मी कसे करू? जे सर्व उरलेल्यांच्या पलीकडे शुद्ध आहे, त्याचे वर्णन मी कसे करू? जे सर्व चिन्हांच्या पलीकडे शुद्ध आहे, त्याचे वर्णन मी कसे करू? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

निष्कर्मकर्मपरमं सततं करोमि निःसङ्गसङ्गरहितं परमं विनोदम्। निर्देहदेहरहितं सततं विनोदं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मी नेहमीच कर्म व अकर्माच्या पलीकडील श्रेष्ठ कर्म करतो; मी नेहमीच आसक्ती व अनासक्तीपासून मुक्त असा श्रेष्ठ आनंद घेतो. मी नेहमीच देह व देहरहिततेपासून मुक्त असा आनंद घेतो. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

मायाप्रपञ्चरचना न च मे विकारः। कौटिल्यदम्भरचना न च मे विकारः। सत्यानृतेति रचना न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माया या जगाची रचना माझ्यात बदल घडवत नाही; वाकडेपणा आणि दांभिकपणाची निर्मिती माझ्यात बदल घडवत नाही; सत्य आणि असत्य यांची विभागणी माझ्यात बदल घडवत नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

सन्ध्यादिकालरहितं न च मे वियोगो- ह्यन्तः प्रबोधरहितं बधिरो न मूकः। एवं विकल्परहितं न च भावशुद्धं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

प्रभात, संध्याकाळ असे काळाचे विभाग माझ्यात नाहीत, वेगळेपणही नाही; माझ्यात अंतर्गत जागृतीचा अभाव नाही, मी ना बहिरा आहे ना मूक. अशा प्रकारे, सर्व कल्पनांपासून मुक्त, मी शुद्ध किंवा अशुद्ध अशा अवस्थांनी बांधला नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

निर्नाथनाथरहितं हि निराकुलं वै निश्चित्तचित्तविगतं हि निराकुलं वै। संविद्धि सर्वविगतं हि निराकुअलं वै ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माझा ना कोणी गुरु आहे, ना शिष्य; मी खरोखरच शांत आहे. माझ्यात मन नाही, किंवा मनाचा अभावही नाही; मी खरोखरच शांत आहे. जाणीवेत सर्व भेद नाहीसे झाले आहेत, मी खरोखरच शांत आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

कान्तारमन्दिरमिदं हि कथं वदामि संसिद्धसंशयमिदं हि कथं वदामि। एवं निरन्तरसमं हि निराकुलं वै ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

हे जंगलासारखे निवासस्थान मी कसे सांगू? ही पूर्णपणे मिटलेली शंका मी कशी बोलू? अशा प्रकारे, नेहमी एकसारखा आणि शांत, मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

निर्जीवजीवरहितं सततं विभाति निर्बीजबीजरहितं सततं विभाति। निर्वाणबन्धरहितं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

सदैव उजळणारे, जिवंत किंवा निर्जीव यांपासून मुक्त; सदैव उजळणारे, बीज किंवा बीजरहित यांपासून मुक्त; सदैव उजळणारे, बंधन किंवा मुक्ती यांपासून मुक्त. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

सम्भूतिवर्जितमिदं सततं विभाति संसारवर्जितमिदं सततं विभाति। संहारवर्जितमिअदं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

सदैव उजळणारे, उत्पत्तीपासून मुक्त; सदैव उजळणारे, संसारापासून मुक्त; सदैव उजळणारे, लयापासून मुक्त. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

उल्लेखमात्रमपि ते न च नामरूपं निर्भिन्नभिन्नमपि ते न हि वस्तु किञ्चित्। निर्लज्जमानस करोषि कथं विषादं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

तुझ्या ठिकाणी नाव आणि रूप यांची किंचितही कल्पना नाही; तुझ्या ठिकाणी खरे किंवा खोटे असे काहीच नाही. हे निर्लज्ज मन, मग तू का खचतोस? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

किं नाम रोदिषि सखे न जरा न मृत्युः किं नाम रोदिषि सखे न च जन्म दुःखम्। किं नाम रोदिषि सखे न च ते विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी ना वृद्धापकाळ आहे, ना मृत्यू; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी जन्माचे दुःख नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यात कोणताही बदल नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

किं नाम रोदिषि सखे न च ते स्वरूपं किं नाम रोदिषि सखे न च ते विरूपम्। किं नाम रोदिषि सखे न च ते वयांसि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी खरे स्वरूप नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी कोणतीही विकृती नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी वय नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

किं नाम रोदिषि सखे न च ते वयांसि किं नाम रोदिषि सखे न च ते मनांसि। किं नाम रोदिषि सखे न तवेन्द्रियाणि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी वय नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी मन नाही; मित्रा, तू का रडतोस? इंद्रिये तुझी नाहीत. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

किं नाम रोदिषि सखे न च तेऽस्ति कामः किं नाम रोदिषि सखे न च ते प्रलोभः। किं नाम रोदिषि सखे न च ते विमोहो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यात इच्छा नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यात लोभ नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यात मोह नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते धनानि ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते हि पत्नी। ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते ममेति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

तुझ्याकडे धन नाही, तरी तू संपत्तीची इच्छा कशी करतोस? तुझ्याकडे पत्नी नाही, तरी तू ऐश्वर्याची इच्छा कशी करतोस? तुझ्यात 'माझे'पण नाही, तरी तू ऐश्वर्याची इच्छा कशी करतोस? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

लिङ्गप्रपञ्चजनुषी न च ते न मे च निर्लज्जमानसमिदं च विभाति भिन्नम्। निर्भेदभेदरहितं न च ते न मे च ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

चिन्हांच्या जगाचा जन्म तुझ्या किंवा माझ्या ठिकाणी नाही; हे निर्लज्ज मन वेगळे वाटते. तुझ्या किंवा माझ्या ठिकाणी भेद किंवा अभेद नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

नो वाणुमात्रमपि ते हि विरागरूपं नो वाणुमात्रमपि ते हि सरागरूपम्। नो वाणुमात्रमपि ते हि सकामरूपं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

तुझ्यात विरक्तीचा किंचितही अंश नाही; तुझ्यात आसक्तीचाही किंचित अंश नाही; तुझ्यात इच्छेचाही किंचित अंश नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

ध्याता न ते हि हृदये न च ते समाधि- र्ध्यानं न ते हि हृदये न बहिः प्रदेशः। ध्येयं न चेति हृदये न हि वस्तु कालो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

तुझ्या हृदयात ध्यान करणारा नाही, ना तुझ्यात समाधी आहे; तुझ्या हृदयात ध्यान नाही, ना बाहेर कुठे स्थान आहे; तुझ्या हृदयात ध्यान करण्यासारखे काही नाही, ना वस्तू आहे, ना काळ. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

यत्सारभूतमखिलं कथितं मया ते न त्वं न मे न महतो न गुरुर्न न शिष्यः। स्वच्छन्दरूपसहजं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

सर्व आवश्यक गोष्टी मी तुला सांगितल्या; तू नाहीस, मी नाही, मोठेपण नाही, गुरु नाही, शिष्य नाही. अंतिम सत्य हे मुक्त, सहजस्वरूप आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

कथमिह परमार्थं तत्त्वमानन्दरूपं कथमिह परमार्थं नैवमानन्दरूपम्। कथमिह परमार्थं ज्ञानविज्ञानरूपं यदि परमहमेकं वर्तते व्योमरूपम्

इथे परमार्थ आनंदरूप कसा असू शकतो? इथे परमार्थ आनंदरूप नसावा असे कसे? इथे परमार्थ ज्ञान आणि अनुभवरूप कसा असू शकतो, जर सर्वोच्च 'मी' एकटा, आकाशरूप आहे?

दहनपवनहीनं विद्धि विज्ञानमेक- मवनिजलविहीनं विद्धि विज्ञानरूपम्। समगमनविहीनं विद्धि विज्ञानमेकं गगनमिव विशालं विद्धि विज्ञानमेकम्

ज्ञान हे अग्नी आणि वाऱ्याविना आहे असे जाण; ज्ञानरूप हे पृथ्वी आणि पाण्याविना आहे असे जाण; ज्ञान येणे-जाण्याविना आहे असे जाण; ज्ञान हे आकाशासारखे विशाल आहे असे जाण.

न शून्यरूपं न विशून्यरूपं न शुद्धरूपं न विशुद्धरूपम्। रूपं विरूपं न भवामि किञ्चित् स्वरूपरूपं परमार्थतत्त्वम्

मी रिकाम्या स्वरूपाचा नाही, ना रिकामा नसलेला आहे; मी शुद्ध स्वरूपाचा नाही, ना अशुद्ध स्वरूपाचा आहे; मी रूप असलेला नाही, ना रूपरहित आहे. माझे खरे स्वरूप हेच अंतिम सत्य आहे.

मुञ्च मुञ्च हि संसारं त्यागं मुञ्च हि सर्वथा। त्यागात्यागविषं शुद्धममृतं सहजं ध्रुवम्

संसार सोड, संसार सोड, त्यागही पूर्णपणे सोड. त्याग आणि त्याग न करणे यांचे विष हेच शुद्ध, अमर, नैसर्गिक आणि कायमचे आहे.

इति तृतीयोऽध्यायः

इथे तिसरा अध्याय संपतो.

नावाहनं नैव विसर्जनं वा पुष्पाणि पत्राणि कथं भवन्ति। ध्यानानि मन्त्राणि कथं भवन्ति समासमं चैव शिवार्चनं च

इथे ना आवाहन आहे, ना विसर्जन आहे; मग फुले किंवा पाने कशी असतील? ध्यान किंवा मंत्र कसे असतील? शिवाची पूजा संक्षिप्त किंवा सविस्तर कशी असू शकेल?

न केवलं बन्धविबन्धमुक्तो न केवलं शुद्धविशुद्धमुक्तः। न केवलं योगवियोगमुक्तः स वै विमुक्तो गगनोपमोऽहम्

मी केवळ बंधन किंवा मुक्तीपासूनच मोकळा नाही, ना फक्त शुद्धता किंवा अशुद्धतेपासूनच मोकळा आहे; मी योगातील एकत्र येणे किंवा वेगळे होणे यापासूनही मोकळा आहे. मी खरोखरच आकाशासारखा मुक्त आहे.

सञ्जायते सर्वमिदं हि तथ्यं सञ्जायते सर्वमिदं वितथ्यम्। एवं विकल्पो मम नैव जातः स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

हे सर्व खरे आहे म्हणून निर्माण होते, आणि हे सर्व खोटे आहे म्हणूनही निर्माण होते. पण असा द्वैतभाव माझ्यात कधीच निर्माण झाला नाही. मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

न साञ्जनं चैव निरञ्जनं वा न चान्तरं वापि निरन्तरं वा। अन्तर्विभन्नं न हि मे विभाति स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

इथे ना रंग असलेले आहे, ना रंगरहित आहे; ना आत आहे, ना बाहेर आहे. माझ्यात काहीही आतून विभागलेले चमकत नाही. मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.

अबोधबोधो मम नैव जातो बोधस्वरूपं मम नैव जातम्। निर्बोधबोधं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम्

माझ्यात अज्ञान किंवा ज्ञान कधीच निर्माण झाले नाही; माझे ज्ञानस्वरूप कधीच झाले नाही. मग मी ज्ञान किंवा अज्ञान याबद्दल कसे बोलू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन झालेला, दुःखरहित आहे.