अवधूतगीता

संसारसन्ततिरजो न च मे विकारः सन्तापसन्ततितमो न च मे विकारः। सत्त्वं स्वधर्मजनकं न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

संसाररूपी धुळीमुळे माझ्यात कधीच बदल होत नाही, दुःखाच्या अंधारामुळे माझ्यात कधीच बदल होत नाही. स्वतःच्या स्वभावाला जन्म देणाऱ्या गुणामुळे माझ्यात कधीच बदल होत नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

सन्तापदुःखजनको न विधिः कदाचित् सन्तापयोगजनितं न मनः कदाचित्। यस्मादहङ्कृतिरियं न च मे कदाचित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माझ्या ठिकाणी कधीच दुःख निर्माण करणारा नियम नाही; दुःखातून निर्माण झालेले मन कधीच माझ्या ठिकाणी नाही. 'मी'पणाची भावना कधीच माझी नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

निष्कम्पकम्पनिधनं न विकल्पकल्पं स्वप्नप्रबोधनिधनं न हिताहितं हि। निःसारसारनिधनं न चराचरं हि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माझ्या ठिकाणी स्थिरता किंवा हालचालीचा अंत नाही, कल्पित सृष्टी नाही; स्वप्न किंवा जागृतीचा अंत नाही, चांगले वाईट काही नाही. सार किंवा निरर्थकतेचा अंत नाही, जड किंवा चल काही नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

नो वेद्यवेदकमिदं न च हेतुतर्क्यं वाचामगोचरमिदं न मनो न बुद्धिः। एवं कथं हि भवतः कथयामि तत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

हे न जाणणारे, न जाणणारा, किंवा कारणाने समजावता येणारे नाही; हे वाणीच्या पलीकडे आहे, मन किंवा बुद्धी नाही. मग मी तुला सत्य कसे सांगू? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

निर्भिन्नभिन्नरहितं परमार्थतत्त्व- मन्तर्बहिर्न हि कथं परमार्थतत्त्वम्। प्राक्सम्भवं न च रतं नहि वस्तु किञ्चित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

परम सत्य हे विभाग किंवा अविभाग यापासून मुक्त आहे; ते आत किंवा बाहेर नाही—म्हणून ते कसे सांगता येईल? ते सृष्टीपूर्व आहे, कुठेही आसक्त नाही, आणि खरे तर काहीच अस्तित्वात नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

रागादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वं दैवादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वम्। संसारशोकरहितं त्वहमेव तत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मीच एकटा सत्य आहे, रागादी दोषांपासून मुक्त; मीच एकटा सत्य आहे, दैवादी दोषांपासून मुक्त; मीच एकटा सत्य आहे, संसाराच्या दुःखापासून मुक्त. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

स्थानत्रयं यदि च नेति कथं तुरीयं कालत्रयं यदि च नेति कथं दिशश्च। शान्तं पदं हि परमं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

तीन अवस्था नसतील तर चौथी कशी असेल? तीन काळ नसतील तर दिशा कशा असतील? शांत, सर्वोच्च अवस्था हेच परम सत्य आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

दीर्घो लघुः पुनरितीह नमे विभागो विस्तारसंकटमितीह न मे विभागः। कोणं हि वर्तुलमितीह न मे विभागो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

लांब किंवा लहान—माझ्या ठिकाणी कोणताही फरक नाही; रुंद किंवा अरुंद—माझ्या ठिकाणी कोणताही फरक नाही. कोन असो किंवा गोल—माझ्या ठिकाणी कोणताही फरक नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

मातापितादि तनयादि न मे कदाचित् जातं मृतं न च मनो न च मे कदाचित्। निर्व्याकुलं स्थिरमिदं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

आई, वडील, मुले—हे कधीच माझे नाहीत; जन्मलेले किंवा मरण पावलेले—मन किंवा काहीही कधीच माझे नाही. हे परम सत्य स्थिर आणि निर्व्याकुल आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

शुद्धं विशुद्धमविचारमनन्तरूपं निर्लेपलेपमविचारमनन्तरूपम्। निष्खण्डखण्डमविचारमनन्तरूपं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

शुद्ध, अतिशय शुद्ध, विचाराच्या पलीकडचे, अनंत रूप असलेले; लेप नसलेले, अगदी स्वच्छ, विचाराच्या पलीकडचे, अनंत रूप असलेले; अखंड, अगदी अखंड, विचाराच्या पलीकडचे, अनंत रूप असलेले—मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

ब्रह्मादयः सुरगणाः कथमत्र सन्ति स्वर्गादयो वसतयः कथमत्र सन्ति। यद्येकरूपममलं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

ब्रह्मा व इतर देवता येथे कसे असू शकतात? स्वर्ग व इतर लोक येथे कसे असू शकतात? जर परम सत्य एकच, निर्मळ आणि अद्वितीय असेल, तर मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

निर्नेति नेति विमलो हि कथं वदामि निःशेषशेषविमलो हि कथं वदामि। निर्लिङ्गलिङ्गविमलो हि कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

जे 'नेती नेती'च्या पलीकडे शुद्ध आहे, त्याचे वर्णन मी कसे करू? जे सर्व उरलेल्यांच्या पलीकडे शुद्ध आहे, त्याचे वर्णन मी कसे करू? जे सर्व चिन्हांच्या पलीकडे शुद्ध आहे, त्याचे वर्णन मी कसे करू? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

निष्कर्मकर्मपरमं सततं करोमि निःसङ्गसङ्गरहितं परमं विनोदम्। निर्देहदेहरहितं सततं विनोदं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मी नेहमीच कर्म व अकर्माच्या पलीकडील श्रेष्ठ कर्म करतो; मी नेहमीच आसक्ती व अनासक्तीपासून मुक्त असा श्रेष्ठ आनंद घेतो. मी नेहमीच देह व देहरहिततेपासून मुक्त असा आनंद घेतो. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

मायाप्रपञ्चरचना न च मे विकारः। कौटिल्यदम्भरचना न च मे विकारः। सत्यानृतेति रचना न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माया या जगाची रचना माझ्यात बदल घडवत नाही; वाकडेपणा आणि दांभिकपणाची निर्मिती माझ्यात बदल घडवत नाही; सत्य आणि असत्य यांची विभागणी माझ्यात बदल घडवत नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

सन्ध्यादिकालरहितं न च मे वियोगो- ह्यन्तः प्रबोधरहितं बधिरो न मूकः। एवं विकल्परहितं न च भावशुद्धं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

प्रभात, संध्याकाळ असे काळाचे विभाग माझ्यात नाहीत, वेगळेपणही नाही; माझ्यात अंतर्गत जागृतीचा अभाव नाही, मी ना बहिरा आहे ना मूक. अशा प्रकारे, सर्व कल्पनांपासून मुक्त, मी शुद्ध किंवा अशुद्ध अशा अवस्थांनी बांधला नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

निर्नाथनाथरहितं हि निराकुलं वै निश्चित्तचित्तविगतं हि निराकुलं वै। संविद्धि सर्वविगतं हि निराकुअलं वै ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माझा ना कोणी गुरु आहे, ना शिष्य; मी खरोखरच शांत आहे. माझ्यात मन नाही, किंवा मनाचा अभावही नाही; मी खरोखरच शांत आहे. जाणीवेत सर्व भेद नाहीसे झाले आहेत, मी खरोखरच शांत आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

कान्तारमन्दिरमिदं हि कथं वदामि संसिद्धसंशयमिदं हि कथं वदामि। एवं निरन्तरसमं हि निराकुलं वै ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

हे जंगलासारखे निवासस्थान मी कसे सांगू? ही पूर्णपणे मिटलेली शंका मी कशी बोलू? अशा प्रकारे, नेहमी एकसारखा आणि शांत, मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

निर्जीवजीवरहितं सततं विभाति निर्बीजबीजरहितं सततं विभाति। निर्वाणबन्धरहितं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

सदैव उजळणारे, जिवंत किंवा निर्जीव यांपासून मुक्त; सदैव उजळणारे, बीज किंवा बीजरहित यांपासून मुक्त; सदैव उजळणारे, बंधन किंवा मुक्ती यांपासून मुक्त. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

सम्भूतिवर्जितमिदं सततं विभाति संसारवर्जितमिदं सततं विभाति। संहारवर्जितमिअदं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

सदैव उजळणारे, उत्पत्तीपासून मुक्त; सदैव उजळणारे, संसारापासून मुक्त; सदैव उजळणारे, लयापासून मुक्त. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

उल्लेखमात्रमपि ते न च नामरूपं निर्भिन्नभिन्नमपि ते न हि वस्तु किञ्चित्। निर्लज्जमानस करोषि कथं विषादं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

तुझ्या ठिकाणी नाव आणि रूप यांची किंचितही कल्पना नाही; तुझ्या ठिकाणी खरे किंवा खोटे असे काहीच नाही. हे निर्लज्ज मन, मग तू का खचतोस? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

किं नाम रोदिषि सखे न जरा न मृत्युः किं नाम रोदिषि सखे न च जन्म दुःखम्। किं नाम रोदिषि सखे न च ते विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी ना वृद्धापकाळ आहे, ना मृत्यू; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी जन्माचे दुःख नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यात कोणताही बदल नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

किं नाम रोदिषि सखे न च ते स्वरूपं किं नाम रोदिषि सखे न च ते विरूपम्। किं नाम रोदिषि सखे न च ते वयांसि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी खरे स्वरूप नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी कोणतीही विकृती नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी वय नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

किं नाम रोदिषि सखे न च ते वयांसि किं नाम रोदिषि सखे न च ते मनांसि। किं नाम रोदिषि सखे न तवेन्द्रियाणि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी वय नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी मन नाही; मित्रा, तू का रडतोस? इंद्रिये तुझी नाहीत. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

किं नाम रोदिषि सखे न च तेऽस्ति कामः किं नाम रोदिषि सखे न च ते प्रलोभः। किं नाम रोदिषि सखे न च ते विमोहो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यात इच्छा नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यात लोभ नाही; मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यात मोह नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते धनानि ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते हि पत्नी। ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते ममेति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

तुझ्याकडे धन नाही, तरी तू संपत्तीची इच्छा कशी करतोस? तुझ्याकडे पत्नी नाही, तरी तू ऐश्वर्याची इच्छा कशी करतोस? तुझ्यात 'माझे'पण नाही, तरी तू ऐश्वर्याची इच्छा कशी करतोस? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

लिङ्गप्रपञ्चजनुषी न च ते न मे च निर्लज्जमानसमिदं च विभाति भिन्नम्। निर्भेदभेदरहितं न च ते न मे च ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

चिन्हांच्या जगाचा जन्म तुझ्या किंवा माझ्या ठिकाणी नाही; हे निर्लज्ज मन वेगळे वाटते. तुझ्या किंवा माझ्या ठिकाणी भेद किंवा अभेद नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

नो वाणुमात्रमपि ते हि विरागरूपं नो वाणुमात्रमपि ते हि सरागरूपम्। नो वाणुमात्रमपि ते हि सकामरूपं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

तुझ्यात विरक्तीचा किंचितही अंश नाही; तुझ्यात आसक्तीचाही किंचित अंश नाही; तुझ्यात इच्छेचाही किंचित अंश नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

ध्याता न ते हि हृदये न च ते समाधि- र्ध्यानं न ते हि हृदये न बहिः प्रदेशः। ध्येयं न चेति हृदये न हि वस्तु कालो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

तुझ्या हृदयात ध्यान करणारा नाही, ना तुझ्यात समाधी आहे; तुझ्या हृदयात ध्यान नाही, ना बाहेर कुठे स्थान आहे; तुझ्या हृदयात ध्यान करण्यासारखे काही नाही, ना वस्तू आहे, ना काळ. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.

यत्सारभूतमखिलं कथितं मया ते न त्वं न मे न महतो न गुरुर्न न शिष्यः। स्वच्छन्दरूपसहजं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

सर्व आवश्यक गोष्टी मी तुला सांगितल्या; तू नाहीस, मी नाही, मोठेपण नाही, गुरु नाही, शिष्य नाही. अंतिम सत्य हे मुक्त, सहजस्वरूप आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा.