अवधूतगीता

नासानिरोधो न च दृष्टिरासनं बोधोऽप्यबोधोऽपि न यत्र भासते। नाडीप्रचारोऽपि न यत्र किञ्चि- त्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जिथे श्वासावर नियंत्रण नाही, दृष्टि नाही, आसन नाही, ज्ञान नाही, अज्ञानही नाही, आणि ना कुठल्याही नाडींची हालचाल — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

नानात्वमेकत्वमुभत्वमन्यता अणुत्वदीर्घत्वमहत्त्वशून्यता। मानत्वमेयत्वसमत्ववर्जितं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जिथे अनेकता नाही, एकता नाही, दोन्ही नाहीत, वेगळेपण नाही, लहानपणा, मोठेपणा, थोरपणा किंवा रिकामेपण नाही, मोजमाप, वस्तू किंवा समता नाही — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

सुसंयमी वा यदि वा न संयमी सुसंग्रही वा यदि वा न संग्रही। निष्कर्मको वा यदि वा सकर्मक- स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

कोणी अगदी संयमी असो किंवा असंयमी, नीट एकत्र ठेवणारा असो किंवा विस्कळीत, कर्मरहित असो किंवा कर्म करणारा — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

मनो न बुद्धिर्न शरीरमिन्द्रियं तन्मात्रभूतानि न भूतपञ्चकम्। अहंकृतिश्चापि वियत्स्वरूपकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्

जिथे मन नाही, बुद्धी नाही, शरीर नाही, इंद्रिये नाहीत, सूक्ष्म तत्त्वे नाहीत, पंचमहाभूत नाहीत, अहंकार नाही, आणि आकाशाचंही स्वरूप नाही — तिथेच माणूस शाश्वत, परमात्मा, ईश्वरस्वरूपाला पोहोचतो.

विधौ निरोधे परमात्मतां गते न योगिनश्चेतसि भेदवर्जिते। शौचं न वाशौचमलिङ्गभावना सर्वं विधेयं यदि वा निषिध्यते

सृष्टी आणि प्रलयात, जेव्हा योग्याचं मन द्वैतापासून मुक्त होतं आणि परमात्म्याची प्राप्ती होते, तेव्हा पवित्रता, अपवित्रता किंवा कोणत्याही चिन्हांची भावना — हे सर्व सांगितली जाऊ शकतात किंवा नाकारली जाऊ शकतात.

मनो वचो यत्र न शक्तमीरितुं नूनं कथं तत्र गुरूपदेशता। इमां कथामुक्तवतो गुरोस्त- द्युक्तस्य तत्त्वं हि समं प्रकाशते

जिथे मन आणि वाणी पोहोचू शकत नाहीत, तिथे गुरूचे उपदेश कसे होतील? तरीही, जेव्हा गुरूने हे सांगितले, तेव्हा त्याचं सत्य सर्वत्र सारखंच प्रकट होतं.

इति द्वितीयोऽध्यायः

इथे दुसरा अध्याय संपतो.

गुणविगुणविभागो वर्तते नैव किञ्चित् रतिविरतिविहीनं निर्मलं निष्प्रपञ्चम्। गुणविगुणविहीनं व्यापकं विश्वरूपं कथमहमिह वन्दे व्योमरूपं शिवं वै

इथे गुण आणि दोष यांचा भेद नाही, काहीच नाही, आसक्ती किंवा अनासक्ती नाही, सर्वस्वी निर्मळ आणि कल्पनारहित, गुणदोषरहित, सर्वव्यापी, विश्वरूप — अशा आकाशासारख्या शिवाचे मी इथे कसे वंदन करू?

श्वेतादिवर्णरहितो नियतं शिवश्च कार्यं हि कारणमिदं हि परं शिवश्च। एवं विकल्परहितोऽहमलं शिवश्च स्वात्मानमात्मनि सुमित्र कथं नमामि

पांढरा किंवा इतर कोणताही रंग नसलेला, नेहमीच शिव असलेला, हे कारण आणि परिणाम दोन्हीच खरे शिव आहेत. अशा प्रकारे, भेदभावरहित, मी शुद्ध शिव आहे; मग, सुमित्रा, मी स्वतःच्या आत्म्याला स्वतःमध्ये कसा वंदन करू?

निर्मूलमूलरहितो हि सदोदितोऽहं निर्धूमधूमरहितो हि सदोदितोऽहम्। निर्दीपदीपरहितो हि सदोदितोऽहं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मुळ नसलेला किंवा मुळरहितपणाही नसलेला, मी नेहमीच प्रकट आहे; धूर किंवा धुररहितपणाही नाही, मी नेहमीच प्रकट आहे; दिवा किंवा दिव्याचा भाव नाही, मी नेहमीच प्रकट आहे; मी ज्ञानरूप अमृत आहे, सर्वत्र सारखा, आकाशासारखा.

निष्कामकाममिह नाम कथं वदामि निःसङ्गसङ्गमिह नाम कथं वदामि। निःसारसाररहितं च कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

इथे इच्छारहित इच्छा कशी सांगू? इथे अनासक्त असलेली आसक्ती कशी सांगू? इथे साररहित सार कसा सांगू? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, सर्वत्र सारखा, आकाशासारखा.

अद्वैतरूपमखिलं हि कथं वदामि द्वैतस्वरूपमखिलं हि कथं वदामि। नित्यं त्वनित्यमखिलं हि कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

सर्वांचा अद्वैतस्वरूप कसा सांगू? सर्वांचा द्वैतस्वरूप कसा सांगू? सर्वांचं नित्य आणि अनित्य स्वरूप कसं सांगू? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, सर्वत्र सारखा, आकाशासारखा.

स्थूलं हि नो नहि कृशं न गतागतं हि आद्यन्तमध्यरहितं न परापरं हि। सत्यं वदामि खलु वै परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मी स्थूल नाही, कृश नाही, येणारा किंवा जाणारा नाही, सुरुवात, शेवट किंवा मधला भाग नाही, वरखालीपण नाही. मी खरंच सांगतो, हेच अंतिम सत्य — मी ज्ञानरूप अमृत आहे, सर्वत्र सारखा, आकाशासारखा.

संविद्धि सर्वकरणानि नभोनिभानि संविद्धि सर्वविषयांश्च नभोनिभांश्च। संविद्धि चैकममलं न हि बन्धमुक्तं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

सर्व इंद्रिये म्हणजेच जणू आकाशासारखीच चेतना आहे; सर्व विषयही आकाशासारखीच चेतना आहेत; चेतना एक आणि निर्मळ आहे, ती ना बांधलेली ना मुक्त. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, सर्वत्र सारखा, आकाशासारखा.

दुर्बोधबोधगहनो न भवामि तात दुर्लक्ष्यलक्ष्यगहनो न भवामि तात। आसन्नरूपगहनो न भवामि तात ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माझं स्वरूप समजायला कठीण किंवा सोपं असं नाही, हे बाळा; ओळखायला अवघड किंवा सहज असं नाही, हे बाळा; अगदी जवळ आहे असंही नाही, हे बाळा. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, सर्वत्र सारखा, आकाशासारखा.

निष्कर्मदहनो ज्वलनो भवामि निर्दुःखदुःखदहनो ज्वलनो भवामि। निर्देहदेहदहनो ज्वलनो भवामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मी निष्क्रियतेचा नाश करणारी ज्वाळा आहे, मी दुःख व दुःखरहिततेचा नाश करणारी ज्वाळा आहे. मी देह व देहरहिततेचा नाश करणारी ज्वाळा आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

निष्पापपापदहनो हि हुताशनोऽहं निर्धर्मधर्मदहनो हि हुताशनोऽहम्। निर्बन्धबन्धदहनो हि हुताशनोऽहं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मी पाप व पापरहिततेचा नाश करणारी ज्वाळा आहे, मी धर्म व अधर्माचा नाश करणारी ज्वाळा आहे. मी बंधन व बंधनरहिततेचा नाश करणारी ज्वाळा आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

निर्भावभावरहितो न भवामि वत्स निर्योगयोगरहितो न भवामि वत्स। निश्चित्तचित्तरहितो न भवामि वत्स ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माझ्यात अस्तित्व किंवा अनस्तित्व नाही, रे मुला. माझ्यात योग किंवा अयोग नाही, रे मुला. माझ्यात चित्त किंवा अचित्त नाही, रे मुला. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

निर्मोहमोहपदवीति न मे विकल्पो निःशोकशोकपदवीति न मे विकल्पः। निर्लोभलोभपदवीति न मे विकल्पो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माझ्या ठिकाणी मोह किंवा मोहाचा अभाव याची कल्पनाच नाही. माझ्या ठिकाणी शोक किंवा शोकाचा अभाव याची कल्पनाच नाही. माझ्या ठिकाणी लोभ किंवा लोभाचा अभाव याची कल्पनाच नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

संसारसन्ततिलता न च मे कदाचित् सन्तोषसन्ततिसुखो न च मे कदाचित्। अज्ञानबन्धनमिदं न च मे कदाचित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माझ्या ठिकाणी कधीच संसाराचा धागा नाही, कधीच संतोषाचा आनंद नाही. हे अज्ञानरूपी बंधन कधीच माझ्या ठिकाणी नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

संसारसन्ततिरजो न च मे विकारः सन्तापसन्ततितमो न च मे विकारः। सत्त्वं स्वधर्मजनकं न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

संसाररूपी धुळीमुळे माझ्यात कधीच बदल होत नाही, दुःखाच्या अंधारामुळे माझ्यात कधीच बदल होत नाही. स्वतःच्या स्वभावाला जन्म देणाऱ्या गुणामुळे माझ्यात कधीच बदल होत नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

सन्तापदुःखजनको न विधिः कदाचित् सन्तापयोगजनितं न मनः कदाचित्। यस्मादहङ्कृतिरियं न च मे कदाचित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माझ्या ठिकाणी कधीच दुःख निर्माण करणारा नियम नाही; दुःखातून निर्माण झालेले मन कधीच माझ्या ठिकाणी नाही. 'मी'पणाची भावना कधीच माझी नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

निष्कम्पकम्पनिधनं न विकल्पकल्पं स्वप्नप्रबोधनिधनं न हिताहितं हि। निःसारसारनिधनं न चराचरं हि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

माझ्या ठिकाणी स्थिरता किंवा हालचालीचा अंत नाही, कल्पित सृष्टी नाही; स्वप्न किंवा जागृतीचा अंत नाही, चांगले वाईट काही नाही. सार किंवा निरर्थकतेचा अंत नाही, जड किंवा चल काही नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

नो वेद्यवेदकमिदं न च हेतुतर्क्यं वाचामगोचरमिदं न मनो न बुद्धिः। एवं कथं हि भवतः कथयामि तत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

हे न जाणणारे, न जाणणारा, किंवा कारणाने समजावता येणारे नाही; हे वाणीच्या पलीकडे आहे, मन किंवा बुद्धी नाही. मग मी तुला सत्य कसे सांगू? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

निर्भिन्नभिन्नरहितं परमार्थतत्त्व- मन्तर्बहिर्न हि कथं परमार्थतत्त्वम्। प्राक्सम्भवं न च रतं नहि वस्तु किञ्चित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

परम सत्य हे विभाग किंवा अविभाग यापासून मुक्त आहे; ते आत किंवा बाहेर नाही—म्हणून ते कसे सांगता येईल? ते सृष्टीपूर्व आहे, कुठेही आसक्त नाही, आणि खरे तर काहीच अस्तित्वात नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

रागादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वं दैवादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वम्। संसारशोकरहितं त्वहमेव तत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

मीच एकटा सत्य आहे, रागादी दोषांपासून मुक्त; मीच एकटा सत्य आहे, दैवादी दोषांपासून मुक्त; मीच एकटा सत्य आहे, संसाराच्या दुःखापासून मुक्त. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

स्थानत्रयं यदि च नेति कथं तुरीयं कालत्रयं यदि च नेति कथं दिशश्च। शान्तं पदं हि परमं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

तीन अवस्था नसतील तर चौथी कशी असेल? तीन काळ नसतील तर दिशा कशा असतील? शांत, सर्वोच्च अवस्था हेच परम सत्य आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

दीर्घो लघुः पुनरितीह नमे विभागो विस्तारसंकटमितीह न मे विभागः। कोणं हि वर्तुलमितीह न मे विभागो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

लांब किंवा लहान—माझ्या ठिकाणी कोणताही फरक नाही; रुंद किंवा अरुंद—माझ्या ठिकाणी कोणताही फरक नाही. कोन असो किंवा गोल—माझ्या ठिकाणी कोणताही फरक नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.

मातापितादि तनयादि न मे कदाचित् जातं मृतं न च मनो न च मे कदाचित्। निर्व्याकुलं स्थिरमिदं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम्

आई, वडील, मुले—हे कधीच माझे नाहीत; जन्मलेले किंवा मरण पावलेले—मन किंवा काहीही कधीच माझे नाही. हे परम सत्य स्थिर आणि निर्व्याकुल आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा विशाल.