अवधूतगीता

येनेदं पूरितं सर्वमात्मनैवात्मनात्मनि। निराकारं कथं वन्दे ह्यभिन्नं शिवमव्ययम्

ज्याच्यामुळे हे सर्व जग आत्म्यानेच व्यापले आहे, आणि जो आत्मा स्वतःमध्येच आहे, त्या निराकार, अखंड, अचल शिवाची मी कशी पूजा करू?

पञ्चभूतात्मकं विश्वं मरीचिजलसन्निभम्। कस्याप्यहो नमस्कुर्यामहमेको निरञ्जनः

हे विश्व पाच तत्त्वांनी बनलेले असून, ते मृगजळासारखे आहे; मी एकटाच निर्मळ असताना, मी कोणाला नमस्कार करू?

आत्मैव केवलं सर्वं भेदाभेदो न विद्यते। अस्ति नास्ति कथं ब्रूयां विस्मयः प्रतिभाति मे

सर्व काही फक्त आत्माच आहे, वेगळेपणा किंवा एकरूपता काहीच नाही; अस्तित्व किंवा अनस्तित्व याबद्दल मी काय बोलू? मला केवळ आश्चर्य वाटते.

वेदान्तसारसर्वस्वं ज्ञानं विज्ञानमेव च। अहमात्मा निराकारः सर्वव्यापी स्वभावतः

वेदांताचा सार आणि सर्वस्व म्हणजे ज्ञान आणि अनुभूती; मीच आत्मा आहे, निराकार, आणि माझ्या स्वभावाने सर्वत्र व्यापलेला आहे.

यो वै सर्वात्मको देवो निष्कलो गगनोपमः। स्वभावनिर्मलः शुद्धः स एवायं न संशयः

जो देव सर्वांचा आत्मा आहे, अखंड आहे, आकाशासारखा आहे, आणि ज्याचा स्वभावानेच निर्मळपणा व शुद्धता आहे, तोच हा आहे, यात शंका नाही.

अहमेवाव्ययोऽनन्तः शुद्धविज्ञानविग्रहः। सुखं दुःखं न जानामि कथं कस्यापि वर्तते

मीच अविनाशी, अनंत, शुद्ध ज्ञानाचा मूर्तिमंत आहे; मला सुख-दुःख माहिती नाही, मग ते कुणासाठी असू शकते?

न मानसं कर्म शुभाशुभं मे न कायिकं कर्म शुभाशुभं मे। न वाचिकं कर्म शुभाशुभं मे ज्ञानामृतं शुद्धमतीन्द्रियोऽहम्

माझ्या मनाने केलेली कोणतीही शुभ किंवा अशुभ कृती नाही, शरीराने केलेली कोणतीही शुभ किंवा अशुभ कृती नाही, वाणीने केलेली कोणतीही शुभ किंवा अशुभ कृती नाही; मी ज्ञानरूप अमृत आहे, शुद्ध आहे, आणि इंद्रियांच्या पलीकडे आहे.

मनो वै गगनाकारं मनो वै सर्वतोमुखम्। मनोऽतीतं मनः सर्वं न मनः परमार्थतः

मन हे आकाशासारखे आहे, सर्व दिशांना वळणारे आहे, मन सर्वत्र आहे आणि मनाच्या पलीकडेही आहे; पण खऱ्या अर्थाने, मन असतेच नाही.

अहमेकमिदं सर्वं व्योमातीतं निरन्तरम्। पश्यामि कथमात्मानं प्रत्यक्षं वा तिरोहितम्

हे सर्व मीच आहे, आकाशाच्या पलीकडे, अखंड; मग मी आत्म्याला प्रत्यक्ष किंवा लपलेले कसे पाहू?

त्वमेवमेकं हि कथं न बुध्यसे समं हि सर्वेषु विमृष्टमव्ययम्। सदोदितोऽसि त्वमखण्डितः प्रभो दिवा च नक्तं च कथं हि मन्यसे

तूच एकटा आहेस, हे तुला कसे कळत नाही? अखंड, अविनाशी सर्वत्र सारखा आहे. तू नेहमीच प्रकट आहेस, अखंड आहेस, प्रभो; मग दिवस-रात्र असा भेद कसा मानतोस?

आत्मानं सततं विद्धि सर्वत्रैकं निरन्तरम्। अहं ध्याता परं ध्येयमखण्डं खण्ड्यते कथम्

आत्म्याला नेहमी, सर्वत्र, एकच आणि अखंड म्हणून ओळख. मीच ध्यान करणारा आहे, मीच सर्वोच्च ध्यानाचा विषय आहे; अखंड गोष्ट तुटूच कशी शकते?

न जातो न मृतोऽसि त्वं न ते देहः कदाचन। सर्वं ब्रह्मेति विख्यातं ब्रवीति बहुधा श्रुतिः

तू न जन्मतोस, न मरतोस, तुला कधीच शरीर नव्हते; सर्व काही ब्रह्म आहे, असे अनेक प्रकारे श्रुती सांगते.

स बाह्याभ्यन्तरोऽसि त्वं शिवः सर्वत्र सर्वदा। इतस्ततः कथं भ्रान्तः प्रधावसि पिशाचवत्

तूच बाहेर आणि आत आहेस, शिव आहेस, सर्वत्र आणि सर्वकाळ; मग अशा वेळी, तू भुतासारखा गोंधळून का धावतोस?

संयोगश्च वियोगश्च वर्तते न च ते न मे। न त्वं नाहं जगन्नेदं सर्वमात्मैव केवलम्

जोड आणि तुटणं घडतं, पण ते तुझं नाही, माझं नाही; तू नाहीस, मी नाही, हे जग नाही, सर्व काही फक्त आत्माच आहे.

शब्दादिपञ्चकस्यास्य नैवासि त्वं न ते पुनः। त्वमेव परमं तत्त्वमतः किं परितप्यसे

शब्दादी पाच गोष्टींचा तू नाहीस, त्या तुझ्या नाहीत; तूच सर्वोच्च सत्य आहेस, मग का दु:खी होतोस?

जन्म मृत्युर्न ते चित्तं बन्धमोक्षौ शुभाशुभौ। कथं रोदिषि रे वत्स नामरूपं न ते न मे

जन्म, मृत्यू, मन, बंधन-मोक्ष, शुभ-अशुभ हे तुझे नाही; मग रे बाळा, तू का रडतोस? नाव-रूप तुझे नाही, माझे नाही.

अहो चित्त कथं भ्रान्तः प्रधावसि पिशाचवत्। अभिन्नं पश्य चात्मानं रागत्यागात्सुखी भव

अहो मना, तू कसा गोंधळलास, भुतासारखा धावत राहतोस? एकरूप आत्मा पाहा आणि आसक्ती व द्वेष सोडून सुखी हो.

त्वमेव तत्त्वं हि विकारवर्जितं निष्कम्पमेकं हि विमोक्षविग्रहम्। न ते च रागो ह्यथवा विरागः कथं हि सन्तप्यसि कामकामतः

तूच खरी सत्यस्वरूप आहेस, बदलांपासून मुक्त, स्थिर, एकटा आणि मुक्तीचं मूर्तिमंत रूप आहेस. तुला ना आसक्ती आहे, ना विरक्ती; मग तुला इच्छांच्या किंवा वासनांच्या यातना कशा होतील?

वदन्ति श्रुतयः सर्वाः निर्गुणं शुद्धमव्ययम्। अशरीरं समं तत्त्वं तन्मां विद्धि न संशयः

सर्व शास्त्रं असं सांगतात की सत्य हे निर्गुण, शुद्ध, अविनाशी, देहरहित आणि सर्वत्र सारखं आहे. हेच मी आहे, यात काहीच शंका नाही.

साकारमनृतं विद्धि निराकारं निरन्तरम्। एतत्तत्त्वोपदेशेन न पुनर्भवसम्भवः

ज्याला रूप आहे ते खोटं समज, आणि जे निराकार आहे ते अखंड आहे. या सत्याच्या शिकवणीमुळे पुन्हा जन्ममरणाचा प्रश्नच राहत नाही.

एकमेव समं तत्त्वं वदन्ति हि विपश्चितः। रागत्यागात्पुनश्चित्तमेकानेकं न विद्यते

ज्ञानी लोक असं सांगतात की एकच सत्य सर्वत्र सारखं आहे. जेव्हा आसक्ती सोडली जाते, तेव्हा मन पुन्हा एक किंवा अनेक होत नाही.

अनात्मरूपं च कथं समाधि- रात्मस्वरूपं च कथं समाधिः। अस्तीति नास्तीति कथं समाधि- र्मोक्षस्वरूपं यदि सर्वमेकम्

जे आत्मा नाही त्यात समाधी कशी मिळेल? आणि जे आत्म्याचं खरं स्वरूप आहे त्यात समाधी कशी मिळेल? 'आहे' किंवा 'नाही' यात समाधी कशी मिळेल, जर सर्व काही एकच आहे आणि तेच मुक्तीचं स्वरूप आहे?

विशुद्धोऽसि समं तत्त्वं विदेहस्त्वमजोऽव्ययः। जानामीह न जानामीत्यात्मानं मन्यसे कथम्

तू पूर्णपणे शुद्ध, सारखं सत्य, देहरहित, अजन्मा आणि अविनाशी आहेस. मग 'मला माहीत आहे' किंवा 'मला माहीत नाही' असं स्वतःबद्दल कसं म्हणू शकतोस?

तत्त्वमस्यादिवाक्येन स्वात्मा हि प्रतिपादितः। नेति नेति श्रुतिर्ब्रूयादनृतं पाञ्चभौतिकम्

'तत्त्वमसि' या वाक्याने तुझा स्वतःचा आत्मा दाखवला जातो. शास्त्र असं सांगतं की 'हे नाही, ते नाही' — म्हणजेच जे पाच घटकांचं आहे, ते खोटं आहे.

आत्मन्येवात्मना सर्वं त्वया पूर्णं निरन्तरम्। ध्याता ध्यानं न ते चित्तं निर्लज्जं ध्यायते कथम्

सर्व काही तुझ्याच स्वरूपानं, आत्म्यात आत्म्याने अखंड भरलेलं आहे. तुझ्यासाठी ना ध्यान करणारा आहे, ना ध्यान आहे; मग तुझं मन निर्लज्जपणे ध्यान कसं करील?

शिवं न जानामि कथं वदामि शिवं न जानामि कथं भजामि। अहं शिवश्चेत्परमार्थतत्त्वं समस्वरूपं गगनोपमं च

मला शिव कळत नाही — मग मी त्याचं वर्णन कसं करू? मला शिव कळत नाही — मग मी त्याची उपासना कशी करू? मीच जर शिव, सर्वोच्च सत्य, सर्वत्र सारखा आणि आकाशासारखा असेन —

नाहं तत्त्वं समं तत्त्वं कल्पनाहेतुवर्जितम्। ग्राह्यग्राहकनिर्मुक्तं स्वसंवेद्यं कथं भवेत्

मी ना सत्य आहे, ना सारखं सत्य, ना कल्पनेतून उत्पन्न झालेलं काही आहे. जिथे ग्रहण करणारा आणि ग्रह्य काहीच नाही, तिथे स्वतःचं अनुभवणं कसं शक्य आहे?

अनन्तरूपं न हि वस्तु किंचि- त्तत्त्वस्वरूपं न हि वस्तु किंचित्। आत्मैकरूपं परमार्थतत्त्वं न हिंसको वापि न चाप्यहिंसा

अनंत रूप असलेली कोणतीही वस्तू नाही, आणि सत्यस्वरूप असलेलीही कोणतीही वस्तू नाही. आत्म्याचं एकच स्वरूप असलेलं सर्वोच्च सत्य ना हिंसक आहे, ना अहिंसक.

विशुद्धोऽसि समं तत्त्वं विदेहमजमव्ययम्। विभ्रमं कथमात्मार्थे विभ्रान्तोऽहं कथं पुनः

तू पूर्णपणे शुद्ध, सारखं सत्य, देहरहित, अजन्मा आणि अविनाशी आहेस. मग आत्म्याबद्दल संभ्रम कसा राहील, किंवा मी पुन्हा कसा भरकटू?