पाण्यात पाणी मिसळल्यावर त्यांच्यात काहीच फरक उरत नाही, अगदी तसंच, मला प्रकृती आणि पुरुष एकच वाटतात—त्यांच्यात वेगळेपणा नाहीच असं मला जाणवतं. मुक्ती मिळाली नाही तरीही, तू कधीच बांधला गेलेला नाहीस; आत्म्याला रूप आहे किंवा नाही, असा विचार कसा करता येईल? मी तुझं सर्वोच्च स्वरूप प्रत्यक्षपणे ओळखतो—ते आकाशासारखं आहे; आणि जसं पाण्यातील मृगजळ दिसतं, तसंच ते सर्वोच्च स्वरूप आहे. माझ्यासाठी ना गुरू, ना शिकवण, ना बंधन, ना कृती—हे जाण, मी स्वभावतः शुद्ध आहे, देहहीन आहे, आकाशासारखा आहे. तू म्हणतोस की तुझं शरीर शुद्ध आहे, मन सर्वोच्च आहे, आणि तूच परब्रह्म आहेस—पण तरीही तुला असं बोलताना लाज वाटत नाही. मना, तू का रडतोस? स्वतःच्या द्वारे, स्वतःमध्ये, आत्मा हो. प्रिय, अद्वैताच्या अमृताचा आस्वाद घे. येथे ना ज्ञान, ना अज्ञान, ना दोन्ही एकत्र; ज्याची जाणीव अशी आहे, त्याची जाणीव कधीही वेगळी होत नाही. ज्ञान म्हणजे विचार नाही, ना ते समाधी आहे; ना ते जागा आहे, ना काळ, ना गुरूची शिकवण. मीच ती सत्यता आहे, स्वभावतः जागरूक, आकाशासारखी, जन्मजात आणि शाश्वत. मी जन्म घेत नाही, मरत नाही; माझ्या कृती ना चांगल्या, ना वाईट. मी शुद्ध आहे, निर्गुण आहे, ब्रह्म आहे—मग माझ्यासाठी बंधन किंवा मुक्ती कशी असेल? जर दैवी तत्त्व सर्वत्र व्यापलेलं, स्थिर, पूर्ण आणि अखंड आहे, तर मला कुठेच वेगळेपणा दिसत नाही—मग आत किंवा बाहेर असणं शक्यच कसं? हे संपूर्ण जग अखंड, सतत प्रकाशमान आहे. अहो, मायाचं किती मोठं भ्रमजाल—या द्वैत-अद्वैताच्या हेलकाव्यात! रूप असो वा अरूप, नेहमी “हे नाही, ते नाही” अशा निवृत्तीत—भेद आणि अभेद या दोन्हींपासून मुक्त, एकच शिव उरतो. तुझ्या जन्माला आई नाही, वडील नाहीत, कुठलाही नातेवाईक नाही; तुझी पत्नी नाही, मुलगा नाही, मित्र नाही. तू ना पक्षपाती, ना विरोधी—मग मनात हे दुःख कशासाठी? मना, तुझ्यासाठी ना दिवस, ना रात्र, ना उदय, ना अस्त. ज्याला देह नाही, त्याच्या बाबतीत शरीरधारणेची कल्पनाही ज्ञानी कशी करू शकतील? ना अखंड, ना विभागलेलं; ना दुःख, ना सुख; ना सर्वकाही, ना काहीच नाही—असा आत्मा अविनाशी आहे हे जाण. मी ना कर्ता, ना भोक्ता; माझ्या ना भूतकाळातील, ना वर्तमानातील कृती; माझं ना शरीर, ना देहधारण; मग हे “माझं” किंवा “नाही” काय? माझ्यात ना कामासारखे दोष, ना शरीराच्या वेदना; मला एकच आत्मा, विशाल आणि आकाशासारखा, असं जाण. मित्रा, मना, फार बोलण्यात काय अर्थ? हे सर्व तर्क-वितर्कच आहे. मुख्य गोष्ट मी तुला सांगितली—तूच सत्य आहेस, आकाशासारखा विशाल. कोणत्याही मार्गाने, कुठेही, अगदी मृत्यूच्या क्षणीही, योगी तिथेच विलीन होतात, जसं मडक्यातील आकाश आकाशात विलीन होतं. तीर्थक्षेत्री असो वा अस्पृश्याच्या घरी, मृत्यूच्या वेळी स्मृती हरवली तरी, जो देह सोडतो तो त्या क्षणी सर्वव्यापी मुक्ती अनुभवतो. धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष, सर्व सजीव-निर्जीव प्राणी—योगी हे सर्व मृगजळासारखे, वाळवंटातील पाण्यासारखे मानतात. भूतकाळ, भविष्यकाळ, वर्तमान—मी ना ते करतो, ना त्याचा अनुभव घेतो; म्हणूनच माझं मन अचल आहे. एकाकी, रिकाम्या निवासात, समत्वाने शुद्ध झालेला अवधूत आनंदात असतो; तो उन्मत्तता सोडून नग्न फिरतो आणि सर्व काही फक्त स्वतःमध्येच शोधतो. जिथे तीनपलीकडचं चौथं नाही, तिथे—फक्त स्वतःमध्ये—ना पुण्य, ना पाप, ना बंधन, ना मुक्ती; अशा ठिकाणी हे सर्व कसं असू शकतं? तो शोधतो, तो शोधतो—ना मंत्र, ना छंद, ना तंत्र; समत्वात लीन, ध्यानाने शुद्ध झालेला, हे वचन सर्वोच्च अवधूताचं आहे. सर्व काही रिकामं आणि न रिकामं, सत्य आणि असत्य अस्तित्वात नाही; हे गोष्टींच्या स्वभावावरून सांगितलं आहे, शास्त्राच्या आधीच्या समजुतीनंतर. याप्रमाणे पहिले प्रकरण समाप्त. मुलगा असो, इंद्रियसुखात रमणारा, मूर्ख, नोकर, किंवा गृहस्थ—गुरूच्या बाबतीत काहीच विचार करू नये; एखादा रत्न जर अपवित्र ठिकाणी गेलं तरी, कोणी ते टाकून देतो का? येथे काव्यगुणांचा विचार करु नये; सद्गुणी फक्त सार घ्यावा. पृथ्वीवर रंग-रूप नसलेली नौका देखील इच्छुकांना पार नेते. अप्रयत्नाने, जे स्थिर आहे त्यानेच, चल आणि अचल सर्व काही गिळून टाकलं जातं; त्याच्या स्वभावाने, ती चेतना शांतीमय आणि आकाशासारखी आहे. जो कोण प्रयत्न न करता एकच तत्त्व हलवतो—चल आणि अचल—तो सर्वव्यापी, अद्वैत असलेला, माझ्यासाठी कसा विभागला जाऊ शकतो? मीच सर्वोच्च, सर्व सारांचा सार, शिव आहे—येणं-जाणं नसलेला, भेदरहित, अचल. मी सर्व विभाजनांपासून मुक्त आहे, म्हणूनच देवतांनी मला पूजलं; पूर्ण असल्याने, मी कोणताही विभाग, अगदी देवांमध्येही, स्वीकारत नाही. अवधानाच्या अभावामुळे, शंका नाही—मी सक्रीय होऊन काय करणार? पाण्यात फुग्यांसारखे, ते निर्माण होतात आणि विरून जातात. महत्तत्त्वापासून सुरू होणारे पंचमहाभूत नेहमीच अशाच रीतीने विलीन होतात; मऊ, द्रव, तीक्ष्ण, गोड आणि कडू पदार्थांमध्येही. कडूपणा, गारवा, मऊपणा—जसं पाण्यात असतं, तसंच, मला प्रकृती आणि पुरुष अभेद्य वाटतात. जे सर्व नावांपासून मुक्त आहे, अतीसूक्ष्म, सर्वोच्च, मन, बुद्धी आणि इंद्रियांपलीकडचं, निर्मळ, जगाचा अधिपती. जिथे अशी सहजता आहे, तिथे मी कसा असू शकतो? तू कसा असू शकतोस? चल आणि अचल कसे असू शकतात? जे आकाशासारखं म्हटलं जातं, ते खरंच आकाशासारखं आहे; ती चेतना दोषरहित, सर्वज्ञ, आणि खऱ्या अर्थाने पूर्ण आहे. ते ना पृथ्वीवर चालतं, ना वाऱ्याने वाहिलं जातं, ना पाण्याने झाकलं जातं, ना अग्नीमध्ये स्थिर आहे.