मी शुद्ध, परमशुद्ध, विचारांच्या पलीकडील, अनंत रूपांचा आहे; मी निर्मळ, अगदी निर्मळ, विचारांच्या पलीकडील, अनंत रूपांचा आहे; मी अविभाज्य, अगदी अविभाज्य, विचारांच्या पलीकडील, अनंत रूपांचा आहे—मी ज्ञानरूप अमृत आहे, एकरस, आकाशासारखा व्यापक. अशा या एकमेवाद्वितीय, शुद्ध, अद्वितीय सत्यामध्ये ब्रह्मा किंवा इतर देवता कुठे आहेत? स्वर्ग किंवा इतर लोक कुठे आहेत? मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा व्यापक आहे. या सर्व नकारात्मकतेच्या पलीकडील शुद्धतेचे मी वर्णन कसे करू? उरलेसुरले काहीच नसलेल्या शुद्धतेचे मी काय सांगू? कोणत्याही ठसठशीत चिन्हांपलीकडील शुद्धतेचे मी वर्णन कसे करू? मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा व्यापक आहे. मी नेहमीच ती सर्वोच्च कृती करतो जी कृती आणि अकृती यांच्या पलीकडील आहे; मी नेहमीच अनासक्त आणि आसक्तीपासून मुक्त होऊन परमानंदात रमतो. देहधारणेपासून आणि देहरहिततेपासून मुक्त होऊन मी नेहमीच आनंदात असतो. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. माया ज्या जगाची निर्मिती करते, ती माझ्या स्वरूपाचा बदल नाही; कपट आणि दंभ यांची निर्मिती माझ्या स्वरूपाचा बदल नाही; सत्य आणि असत्य यांचे विभाजन माझ्या स्वरूपाचा बदल नाही. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. माझ्यासाठी काळाचे विभाजन—प्रभात, संध्याकाळ—नाही; माझ्यात कोणतीही वेगळीकडेपणा नाही; माझ्यात अंतर्गत जागृतीचाच अभाव नाही, मी ना बहिरा ना मुका आहे. अशा सगळ्या संकल्पनांच्या पलीकडे मी शुद्ध वा अशुद्ध अशा कुठल्याही स्थितीने बांधला जात नाही. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. माझ्यासाठी ना गुरू, ना शिष्य, मी खऱ्या अर्थाने अचल आहे; माझ्यासाठी ना मन, ना अमन, मी खऱ्या अर्थाने अचल आहे; जाणीव, सर्व भेद मिटलेली, मी अचल आहे. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. ही जी वनवासासारखी अवस्था आहे, तिचे वर्णन मी कसे करू? हे जे संपूर्णपणे निवळलेले शंका-समाधान आहे, त्याचे मी काय सांगू? मी नेहमीच एकसारखा, अचल आहे. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. मी सदैव तेजस्वी आहे, जिवंत वा निर्जीव नसलेला, सदैव तेजस्वी आहे, बीज वा अबीज नसलेला, सदैव तेजस्वी आहे, बंधन वा मुक्ती नसलेला. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. मी सदैव तेजस्वी आहे, उत्पत्तीपासून मुक्त; मी सदैव तेजस्वी आहे, संसारापासून मुक्त; मी सदैव तेजस्वी आहे, लयापासून मुक्त. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. तुझ्यासाठी नाव आणि रूपाचा क्षीणसुद्धा विचार नाही; तुझ्यासाठी खरे विभाजन वा अविभाजन नाही. अरे लाज नसलेल्या मना, तू का निराश होतोस? मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी वृद्धत्व किंवा मृत्यू नाही; का रडतोस? तुझ्यासाठी जन्माचे दुःख नाही; का रडतोस? तुझ्यासाठी कोणताही बदल नाही. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी कोणतेही खरे स्वरूप नाही; का रडतोस? तुझ्यासाठी कोणतीही विकृती नाही; का रडतोस? तुझ्यासाठी कोणतेही युग नाही. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी कोणतीही युगे नाहीत; का रडतोस? तुझ्यासाठी कोणतेही मन नाही; का रडतोस? तुझ्यासाठी इंद्रिये नाहीत. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. मित्रा, तू का रडतोस? तुझ्यासाठी इच्छा नाही; का रडतोस? तुझ्यासाठी लोभ नाही; का रडतोस? तुझ्यासाठी भ्रम नाही. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. तुझ्याकडे काहीच नाही, तरी संपत्तीची इच्छा कशी? तुझ्याकडे पत्नी नाही, तरी अधिकाराची इच्छा कशी? तुझ्याकडे ‘माझे’पण नाही, तरी सामर्थ्याची इच्छा कशी? मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. चिन्हांनी युक्त जगाचा जन्म तुझ्यासाठी किंवा माझ्यासाठी नाही; हे लाज नसलेले मन विभाजित दिसते. तुझ्यासाठी किंवा माझ्यासाठी कोणतेही विभाजन वा अविभाजन नाही. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. तुझ्यात वैराग्याचा किंचितही अंश नाही; तुझ्यात आसक्तीचा किंचितही अंश नाही; तुझ्यात इच्छेचा किंचितही अंश नाही. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. तुझ्या अंतःकरणात ध्यान करणारा नाही, तिथे समाधी नाही; तुझ्या अंतःकरणात ध्यान नाही, बाह्यस्थळ नाही; तुझ्या अंतःकरणात ध्यान करण्याचे काही नाही, तिथे कोणतीही वस्तू किंवा काळ नाही. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. सर्व आवश्यक गोष्टी मी तुला सांगितल्या; तू नाहीस, मी नाही, महान काही नाही, गुरू नाही, शिष्य नाही. परमसत्य हेच नैसर्गिक, सहजस्वरूप मुक्ती आहे. मीच ज्ञानरूप अमृत, एकरस, आकाशासारखा आहे. येथील सर्वोच्च सत्य आनंदस्वरूप कसे असू शकते? ते आनंदस्वरूप नसावे कसे? येथे ज्ञान व अनुभूतीचे स्वरूप कसे असू शकते, जर सर्वोच्च ‘मी’ एकटा, आकाशासारखा आहे? ज्ञान हे अग्नी व वायुरहित आहे हे जाण; ज्ञानाचे स्वरूप पृथ्वी व जलरहित आहे हे जाण; ज्ञान येणे-जाण्यापासून मुक्त आहे हे जाण; ज्ञान आकाशासारखे व्यापक आहे हे जाण. मी ना रिकाम्या स्वरूपाचा आहे, ना भरलेल्या स्वरूपाचा; मी ना शुद्ध स्वरूपाचा आहे, ना अशुद्ध स्वरूपाचा; मी कोणत्याही प्रकारे ना रूपाचा आहे, ना अरूपाचा; माझे खरे स्वरूप हेच परमसत्य आहे. जगाचा त्याग कर, कर; संन्यासाचा त्यागही पूर्णपणे कर. संन्यास आणि असंन्यास या दोन्हींचा विष हेच शुद्ध, अमर, सहज आणि सतत आहे. अशा प्रकारे तिसरा अध्याय संपतो. येथे ना आवाहन आहे, ना विसर्जन; मग फुलं किंवा पानं कशी असू शकतात? ध्यान, मंत्र किंवा शिवपूजा कशी असू शकते, संक्षिप्त किंवा सविस्तर? मी केवळ बंधन-मुक्त नाही, शुद्ध-अशुद्धतेपासूनही मुक्त आहे; योगात एकत्व वा भेदभाव यापासूनही मुक्त आहे; खरोखरच मी मुक्त, आकाशासारखा व्यापक आहे. हे सर्व खरेच प्रकट होते, हे सर्व खोटेही प्रकट होते; तरीही माझ्यासाठी अशा द्वैताचा उदय कधीच झाला नाही—मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. माझ्यासाठी ना रंगयुक्त आहे, ना रंगरहित; ना अंतर्गत, ना बाह्य; विभाजन असलेले काहीच माझ्यात प्रकाशित होत नाही—मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. माझ्यासाठी अज्ञान वा ज्ञान कधीच उदयाला आले नाही; माझ्या ज्ञानस्वरूपाचा उदय कधीच झाला नाही. ज्ञान वा अज्ञान याचे मी वर्णन कसे करू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. मी ना धर्माशी संबंधित आहे, ना अधर्माशी; ना बंधनाशी, ना मुक्तीशी; जे जुळले किंवा न जुळले ते मला दिसत नाही—मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. माझ्यासाठी कधीही ना उच्च, ना नीच; ना समस्थिती, ना मित्र, ना शत्रू. लाभ वा हानीचे मी वर्णन कसे करू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. मी ना उपासक, ना उपास्य; माझ्यासाठी उपदेश किंवा कृती नाही. चैतन्याचे स्वरूप मी कसे सांगू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. येथे व्यापणारा किंवा व्यापलेला असे काही नाही, ना निवासस्थान ना अनिवासस्थान. शून्यत्व किंवा अशून्यत्वाचे मी काय सांगू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. माझ्यासाठी जाणणारा किंवा जाणण्यासारखे काही नाही, कारण वा परिणाम नाही. विचारण्याजोगे किंवा न विचारण्याजोगे मी कसे सांगू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. माझ्यासाठी ना विभाजक आहे, ना विभाजित; ना जाणणारा, ना जाणलेले. येणे-जाणे मी कसे सांगू, प्रिय? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. माझ्यासाठी शरीर नाही, ना मी शरीररहित; ना बुद्धी, ना मन, ना इंद्रिये. आसक्ती वा वैराग्य मी कसे सांगू? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. ज्याचे वेगळेपण स्पष्ट आहे असे काही नाही, ना ज्याचे वेगळेपण लपलेले आहे ते आहे. एकत्व वा भेद मी कसे सांगू, मित्रा? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. मी ना इंद्रियनिग्रह करणारा, ना न करणारा; माझ्यासाठी संयम वा शिस्त कधीच उदयास आली नाही. विजय वा पराभव मी कसा सांगू, मित्रा? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. मी कधीही रूपाचा नाही, ना अरूपाचा; ना आरंभ, ना अंत, ना मध्य. सामर्थ्य वा दुर्बलता मी कशी सांगू, मित्रा? मी माझ्या खऱ्या स्वरूपात विलीन आहे, क्लेशरहित. असा मी, एकरस, अखंड, आकाशासारखा, ज्ञानरूप अमृत आहे—क्लेशरहित, सर्व द्वैत, बंधन, कल्पना, आणि मर्यादांच्या पलीकडे स्वतःच्या स्वरूपातच विलीन.