समित्रा, ऐक! ज्याच्या स्वाभाविक स्वरूपातून हे सगळे चराचर जग निर्माण होते, स्थिर राहते आणि शेवटी त्यातच विलीन होते—जसे पाण्यातून फेस आणि बुडबुडे निर्माण होतात व पुन्हा पाण्यातच विलीन होतात—त्याच स्वरूपात मनुष्याला शाश्वत आत्मा, परमेश्वर, प्राप्त होतो. त्या ठिकाणी श्वासाचा नियंत्रण, दृष्टिचा स्थिरपणा, आसन, ज्ञान किंवा अज्ञान, किंवा नाड्यांचा प्रवाह काहीच नसतो—तिथेच खरा आत्मा, परमेश्वर, प्राप्त होतो. जिथे अनेकता नाही, एकत्व नाही, दोन्ही नाहीत, वेगळेपण नाही, लहानपण, मोठेपण, रिक्तता, प्रमाण, वस्तू, समता काहीच नाही—त्याच जागी खरा आत्मा, परमेश्वर, प्राप्त होतो. कोणीतरी नियमबद्ध असो वा नसोत, एकाग्र असो वा विस्कळीत, कर्मरहित असो वा कर्तृत्वशील—या सर्व अवस्थांमध्येही खरा आत्मा, परमेश्वर, प्राप्त होतो. जिथे मन, बुद्धी, शरीर, इंद्रिये, सूक्ष्म तत्त्वे, पंचमहाभूत, अहंकार किंवा आकाशस्वरूप काहीच नाही—त्या ठिकाणीच खरा आत्मा, परमेश्वर, प्राप्त होतो. सृष्टीच्या उत्पत्ती आणि विलयाच्या वेळी, जेव्हा योग्याचा मन सर्व विभागांपासून मुक्त होते, तेव्हा शुद्धता, अशुद्धता, चिन्हे—सर्व काही सांगता येतात किंवा नाकारता येतात. जिथे मन आणि वाणी पोहोचू शकत नाहीत, तिथे गुरूचे उपदेश कसे असतील? तरीही, जेव्हा गुरू हे ज्ञान सांगतो, तेव्हा त्याचे सत्य सर्वत्र प्रकट होते. इथे या अध्यायाचा समारोप होतो. गुण आणि निर्गुण यांचा भेद नाही, काहीच नाही, आसक्ती आणि द्वेष यापासून मुक्त, स्वच्छ, कोणत्याही कल्पनाशक्तीपासून मुक्त, सर्वत्र व्यापलेले, विश्वरूप—या आकाशस्वरूपी शिवाची मी कशी पूजा करू? रंगरूप नसलेले, नेहमीच शिव, कारण आणि परिणाम हेच सर्वोच्च शिव आहे. भेदभाव नसल्याने मी शुद्ध शिव आहे; मग मी माझ्या स्वतःच्या अंतर्गत स्वरूपाची कशी पूजा करू, समित्रा? मुळ असो वा अमुळ, धूर असो वा नसेल, दिवा असो वा नसेल, मी कायमच प्रकट आहे; मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. इथे वासनेशिवाय वासना, आसक्तीशिवाय आसक्ती, सारांशाशिवाय सारांश याबद्दल मी कसे बोलू? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. सर्वांचा द्वैतहीन किंवा द्वैत स्वरूप, शाश्वत वा अशाश्वत स्वरूप—याबद्दल मी कसे सांगू? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. मी न स्थूल आहे, न सूक्ष्म; न येणारा, न जाणारा; न आरंभ, न अंत, न मध्य; न उच्च, न नीच. मी अंतिम सत्य सांगतो: मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. चैतन्य हे सर्व इंद्रिये, सर्व वस्तू, एक आणि शुद्ध आहे; न बंधन, न मुक्ती. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. ओ प्रिये, मला समजणं कठीण किंवा सोपं नाही; मला जाणणं कठीण किंवा सोपं नाही; मला रूपाने जवळ येता येत नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. मी ती ज्वाला आहे जी अकर्मत्व जाळते; मी ती ज्वाला आहे जी दुःख आणि अदुःख दोन्ही जाळते; मी ती ज्वाला आहे जी देहधारण आणि अदेहधारण दोन्ही जाळते. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. मी ती ज्वाला आहे जी पाप आणि पुण्य, धर्म आणि अधर्म, बंधन आणि मोक्ष—सर्व जाळून टाकते. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. ओ पुत्रा, मी अस्तित्व किंवा अनस्तित्व यांपासून स्वतंत्र आहे; योग किंवा अयोग, मन किंवा अमन—सर्वांपासून मुक्त आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. माझ्यात भ्रम किंवा अभ्रम, दुःख किंवा अदुःख, लोभ किंवा अलोभ—कोणतीही कल्पना नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. संसाराचा धागा, समाधानाचा आनंद, अज्ञानाचे बंधन—हे कधीच माझे नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. संसारधुळीमुळे, दुःखाच्या अंधारामुळे, गुणाच्या उत्पत्तीमुळे—माझ्यात कधीच बदल होत नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. माझ्यासाठी कधीही दुःखदायक नियम नाही; दुःखातून निर्माण झालेले मन नाही; 'मी'ची भावना नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. माझ्यात न स्थिरता, न चळवळ, न कल्पित सृष्टी; न स्वप्नाचा, न जागृतीचा शेवट; न शुभ, न अशुभ; न सार, न असार, न चळवळ, न स्थैर्य. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. हे ज्ञेय नाही, न जाणणारा, न कारणाने समजावता येणारे; वाणीच्या पलीकडे, मन किंवा बुद्धी नाही; मग मी तुला सत्य कसे सांगू? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. परमसत्य हे न विभाग, न अभेद; न बाहेर, न आत; निर्माणाच्या आधीचे, अनासक्त, आणि काहीच खरे अस्तित्व नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. मीच एक सत्य आहे, काम, प्रारब्ध, संसारदुःख यांपासून मुक्त. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. जर तीन अवस्था नाहीत, तर चौथी कुठून येईल? तीन काळ नाहीत, तर दिशा कुठून येतील? सर्वोच्च शांत अवस्था हेच अंतिम सत्य. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. लांब-छोटं, रुंद-संकुचित, कोनयुक्त-गोल—माझ्यासाठी काहीच फरक नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. आई, वडील, मुले—हे कधीच माझे नाही; जन्म किंवा मृत्यू, मन किंवा काहीच माझे नाही. हे अंतिम सत्य स्थिर आणि अविचल आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. शुद्ध, परमशुद्ध, अकल्पनीय, अनंतस्वरूप; निर्मळ, अत्यंत निर्मळ, अकल्पनीय, अनंतस्वरूप; अविभाज्य, अत्यंत अविभाज्य, अकल्पनीय, अनंतस्वरूप—मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. ब्रह्मा व इतर देवता, स्वर्ग व इतर लोक, हे कसे अस्तित्वात येतील? जर परमसत्य एक, शुद्ध, अद्वितीय असेल, तर मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. सर्व निषेधापलीकडील शुद्धतेचे वर्णन मी कसे करू? सर्व अवशेषापलीकडील शुद्धतेचे वर्णन मी कसे करू? सर्व चिन्हापलीकडील शुद्धतेचे वर्णन मी कसे करू? मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. मी नेहमीच ती सर्वोच्च क्रिया करतो जी क्रिया आणि अक्रीया यापलीकडे आहे; मी नेहमीच आसक्ती आणि अनासक्ती यांपासून मुक्त आनंद घेतो; देहधारण किंवा अदेहधारण यांपासून मुक्त आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. मोहाच्या मायेमुळे निर्माण झालेले जग, वक्रता किंवा कपट, सत्य आणि असत्य यांचा विभाग—हे माझे रूपांतर नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. प्रभात, संध्या, काळ यांचे विभाग किंवा विलगता माझ्यात नाही; अंतर्गत जागृतीपासून मी वंचित नाही; न मी बहिरा, न मुका; सर्व भेदांपासून मुक्त, शुद्ध किंवा अशुद्ध अवस्थांनी मी निश्चित केला जात नाही. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. माझ्यासाठी गुरु किंवा शिष्य नाही; मी मन किंवा अमन यापासून खरोखरच अविचल आहे; चैतन्य, सर्व भेद नाहीसे झालेले, खरोखरच अविचल आहे. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. ही निर्जन वनासारखी अवस्था मी कशी वर्णन करू? हा पूर्णतः निवळलेला संशय मी कसा सांगू? नेहमीच एकसारखा, अविचल राहून, मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. नेहमीच प्रकाशमान, सजीव किंवा निर्जीव नसलेला; बीज किंवा अबीज नसलेला; बंधन किंवा मोक्ष नसलेला. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. नेहमीच प्रकाशमान, उत्पत्तीपासून मुक्त; संसारापासून मुक्त; विलयापासून मुक्त. मी ज्ञानरूप अमृत आहे, आकाशासारखा एकरस. समित्रा, अशा प्रकारे, या अखंड, अव्यक्त, एकरस स्वरूपाचे, आत्म्याचे, मीच अनुभव आहे—हेच अंतिम ज्ञान, हेच अमृत, आकाशासारखे व्यापक आणि एकरस आहे.