നാലാമത്തെ അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി, ആകാശം പോലെ അകത്തും പുറത്തുമില്ലാത്തതും, ഉയരവും താഴ്വാരവും ഇല്ലാത്തതുമായ പരമാര്ഥം ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടു. ഈ സത്യത്തിൽ, കളിയും കളിയല്ലാത്തതും നിഷേധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അക്ഷരത്തിന്റെ പരമാവധി ഉച്ചാരണം പോലും ഇവിടെ അസാധ്യമാണ്. 'തത് ത്വം അസി' എന്ന ഉപദേശങ്ങളിലൂടെ സത്യം ആത്മാവിൽ ഉണർത്തപ്പെട്ടു: നീ അതാണ്, എല്ലായ്പ്പോഴും സ്വതന്ത്രനും, എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തനുമാണ്. അതുകൊണ്ട്, മനസേ, നീ സകലത്തിലും സമനാണെങ്കിൽ എന്തിനാണ് ദുഃഖം? ഉയരവും താഴ്വാരവും ഇല്ലാതെ, അകത്തും പുറത്തുമില്ലാതെ, എല്ലായിടത്തും സമത്വം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, ഏകത്വത്തിൽ നിന്ന് നീ ദുഃഖം എന്തിനു? ചിന്തിച്ച സങ്കല്പങ്ങളിൽ അന്വേഷണമില്ല; കാരണ-ഫല ബന്ധത്തിലും അന്വേഷണമില്ല; വാക്കുകളുടെ സംയോജനത്തിൽ നിന്ന് മുക്തനായി, സമത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, മനസേ, എന്തിനാണ് ദുഃഖം? അവിടെയില്ല ജ്ഞാനത്തിന്റെ അല്ലെങ്കിൽ അജ്ഞാനത്തിന്റെ സമാധി; സ്ഥലമോ അസ്ഥലമോ, സമയമോ അസമയമോ എന്നതിൽ സമാധി ഇല്ല; എല്ലായിടത്തും സമത്വം മാത്രം. പാത്രത്തിലെ ആകാശമില്ല, പാത്രമില്ല, ദേഹധാരിയുമില്ല, ആത്മാവുമില്ല; കാരണ-ഫല വിഭജനം ഇല്ല. മോക്ഷം എന്ന നില അവിടെയെപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു, ചെറുതോ വലുതോ എന്ന വ്യത്യാസമില്ല; വൃത്തമോ കോണോ എന്ന വിഭജനം ഇല്ല. ശൂന്യതയോ അശൂന്യതയോ ഇല്ല; ശുദ്ധിയോ അശുദ്ധിയോ ഇല്ല; എല്ലായോ അല്ലയോ ഇല്ല. വ്യത്യാസം, അവ്യത്യാസം, അകത്തും പുറത്തുമുള്ള ബന്ധം—ഇവയിൽ അന്വേഷണമില്ല. ശത്രുവോ സുഹൃദ്ദോ ഇല്ല; എല്ലായിടത്തും സമത്വം. ശിഷ്യനും ഗുരുവും എന്ന സാരമില്ല; ചലനവും അചലനവും എന്ന വ്യത്യാസത്തിൽ അന്വേഷണമില്ല. ഇവിടെ മോക്ഷം എല്ലായിടത്തും തടസ്സമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നു. രൂപമോ അരൂപമോ ഇല്ല; വ്യത്യാസമോ അവ്യത്യാസമോ ഇല്ല; സൃഷ്ടിയോ ലയമോ ഇല്ല. പുണ്യപാപങ്ങളിൽ ബന്ധമില്ല; ജീവനും മരിച്ചവനും ചെയ്യുന്ന കര്മ്മങ്ങൾ ഇല്ല. അതുകൊണ്ട്, മനസേ, ശുദ്ധനും നിർമലനും സമത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ എന്തിനാണ് ദുഃഖം? അവിടെ അവസ്ഥയോ അവസ്ഥയില്ലായ്മയോ ഇല്ല; ആഗ്രഹമോ ആഗ്രഹശൂന്യതയോ ഇല്ല; ജ്ഞാനവും അജ്ഞാനവും മോക്ഷത്തിനോടു തുല്യമാണ്. സാരമായത് എല്ലായിടത്തും തടസ്സമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നു; ബന്ധമില്ലായ്മയോ ബന്ധമോ ഇല്ല. എല്ലാം എല്ലായിടത്തും സ്വതന്ത്രവും സമത്വവുമാണ്. ഗൃഹമോ കുടിലോ ഇല്ല; കൂട്ടുകാരെല്ലാം തുല്യരാണ്. പരമാവധി ആസക്തിയിലും അനാസക്തിയിലും മുക്തമാണ്; ജ്ഞാനത്തിലും അജ്ഞാനത്തിലും മുക്തമാണ്. മാറ്റമോ മാറ്റമില്ലായ്മയോ ഇല്ല; വ്യത്യാസമോ അവ്യത്യാസമോ ഇല്ല; സത്യം ആത്മാവിൽ മാത്രം. എല്ലാ ജീവികളും സമത്വത്തിലാണ്; അവിടെയെല്ലാം തടസ്സമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നു; അവിടെയെല്ലാം അചലത്വം മാത്രം. വ്യത്യാസമോ അവ്യത്യാസമോ എന്ന അവിദ്യയില്ല; സങ്കല്പമോ അസങ്കല്പമോ എന്ന അവിദ്യയില്ല. അവിടെയെല്ലാം തടസ്സമില്ലാത്ത ജ്ഞാനം മാത്രം. മോക്ഷാവസ്ഥയോ ബന്ധാവസ്ഥയോ, പുണ്യാവസ്ഥയോ പാപാവസ്ഥയോ, പൂര്ണതയോ ശൂന്യതയോ ഇല്ല. വർണ്ണം, വർണ്ണമില്ലായ്മ, കാരണ-ഫല വ്യത്യാസം, വ്യത്യാസം, അവ്യത്യാസം—ഇവയൊന്നുമില്ല. എല്ലായിടത്തും ജ്ഞാനം തടസ്സമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നു; അചലവും ദ്വന്ദ്വരഹിതവുമാണ്. പകൽ, രാത്രി, ഇവയൊന്നുമില്ല; എല്ലായിടത്തും സമത്വം. ബന്ധവും മോക്ഷവും, ഐക്യവും പ്രാഥക്യവും, യുക്തിയും അയോഗതിയും—ഇവയുടെ സംഗമമില്ല. കാലവും കാലമില്ലായ്മയും, സൂക്ഷ്മതയും അതിസൂക്ഷ്മതയും ഇല്ല; ശുദ്ധസത്യം മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നു. ദേഹമോ ദേഹരഹിതത്വമോ ഇല്ല; പരമാവധി സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നിവയിൽ നിന്ന് മുക്തമാണ്; വാചകത്തിലും അവാചകത്തിലും മുക്തമാണ്. ആകാശം പോലെ ശുദ്ധവും വിശാലവും സമത്വമുള്ളതും, എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തവും, മാറ്റമോ വർദ്ധനവോ ഇല്ലാത്തതും—അതിൽ ദുഃഖിക്കാൻ എന്താണ് കാരണം? പുണ്യപാപങ്ങൾ അതിജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; ദ്രവ്യവും അദ്രവ്യവും അതിജീവിച്ചിട്ടുണ്ട്; ആഗ്രഹവും ആഗ്രഹരഹിതത്വവും പിന്നിലായി. അനന്ദവും ദുഃഖവും ഇല്ല; ദുഃഖവും ദുഃഖരഹിതത്വവും അതിജീവിച്ചു; ഗുരു-ശിഷ്യ വിഭജനം അതിജീവിച്ചു; അവിടെ പരമാര്ഥം മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നു. ഇടം, മൂല്യം, വർദ്ധന, ചലനം, അചലനം, സമത്വം, വ്യത്യാസം, അന്വേഷണമോ അന്വേഷണശൂന്യതയോ ഇല്ല. സാരമായത് സാരങ്ങളുടെ സമാഹാരമാണ്; അതിന്റെ വിഭജനം സ്വഭാവത്തിന്റെ വൈവിദ്ധ്യമായാണ് പറയുന്നത്; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത് അസത്യമാണ്. ശാസ്ത്രങ്ങൾ പലവിധത്തിൽ പറയുന്നു: ഈ ലോകം ആകാശം മുതലായവയുമൊക്കെ മരുഭൂമിയിലെ മരിച്ചെണ്ണപോലെയാണ്. എന്നാൽ എല്ലാം ഒരൊറ്റതും തടസ്സമില്ലാത്തതും സമത്വവുമാണെങ്കിൽ, മനസേ, എന്തിനാണ് ദുഃഖം? ആർ നേടുന്നു, ആർ നേടുന്നില്ല—എന്ന ചിഹ്നമോ അടയാളമോ ഇല്ലാത്തിടത്ത്, സമത്വത്തിന്റെ രുചിയിൽ ലയിച്ച്, ധ്യാനത്തിലൂടെ ശുദ്ധനായി, പരമാവധൂതൻ സത്യം പറയുന്നു. അങ്ങനെ അഞ്ചാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ശാസ്ത്രങ്ങൾ പലവിധത്തിൽ പറയുന്നു: ഞാനും ഈ ലോകവും, ആകാശം മുതലായതും, മരുഭൂമിയിലെ മരിച്ചെണ്ണപോലെയാണ്. എന്നാൽ എല്ലാം ഒരൊറ്റതും തടസ്സമില്ലാത്തതും പരമമായ മംഗളത്തോടുകൂടിയതും ഉപമയറ്റതുമായിരിക്കുമ്പോൾ, എന്തിനാണ് ഉപമ? പരമാർത്ഥം വ്യത്യാസത്തിനും അവ്യത്യാസത്തിനും അതീതമാണ്; കര്മ്മത്തിനും അകര്മ്മത്തിനും അതീതമാണ്; എല്ലാം ഒരൊറ്റതും, തടസ്സമില്ലാത്തതും, പരമമായ മംഗളത്തോടുകൂടിയതുമാണെങ്കിൽ, ആരാധനയോ തപസ്സോ എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? മനസ്സ് തന്നെ തടസ്സമില്ലാതെയും, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചും, പരിധിയില്ലാതെയും, വിശാലവുമാണ്; മനസ്സ് തന്നെ പരമമായ മംഗളത്തോടുകൂടിയതും തടസ്സമില്ലാത്തതുമാണ്. അതിനെ മനസ്സോ വാക്കോ എങ്ങനെ പിടികൂടും? പകൽ-രാത്രി വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാക്കപ്പെടുന്നു; ഉദിച്ചതും ഉദിക്കാത്തതും ഇല്ലാതാക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാം ഒരൊറ്റതും, തടസ്സമില്ലാത്തതും, പരമമായ മംഗളത്തോടുകൂടിയതുമാണെങ്കിൽ, സൂര്യനും ചന്ദ്രനും അഗ്നിയും എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? ആഗ്രഹവും ആഗ്രഹരഹിതത്വവും ഇല്ലാതാക്കപ്പെടുന്നു; കര്മ്മവും അകര്മ്മവും ഇല്ലാതാക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാം ഒരൊറ്റതും, തടസ്സമില്ലാത്തതും, പരമമായ മംഗളത്തോടുകൂടിയതുമാണെങ്കിൽ, മനസ്സിൽ അകത്തോ പുറത്തോ എന്ന വ്യത്യാസം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? സാരമോ അസാരമോ ഇല്ല; ശൂന്യതയോ അശൂന്യതയോ ഇല്ല; എല്ലാം ഒരൊറ്റതും, തടസ്സമില്ലാത്തതും, പരമമായ മംഗളത്തോടുകൂടിയതുമാണെങ്കിൽ, ആദിയോ അന്ത്യവുമെങ്ങനെയുണ്ടാകും? ഇങ്ങനെ, ഈ അധ്യായങ്ങൾ ആത്മാവിന്റെ പരമസത്യത്തെ, എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളും അതിജീവിച്ച സമത്വത്തിന്റെ അനുഭവത്തെ, മനസ്സിന്റെ ശാന്തിയെയും ദുഃഖരഹിതത്വത്തെയും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.