અવધૂતગીતા

સૂક્ષ્મત્વાત્તદદૃશ્યત્વાન્નિર્ગુણત્વાચ્ચ યોગિભિઃ। આલમ્બનાદિ યત્પ્રોક્તં ક્રમાદાલમ્બનં ભવેત્

તે સૂક્ષ્મ છે, દેખાતું નથી અને ગુણથી રહિત છે, તેથી યોગીઓએ તેને આધાર તરીકે કહ્યું છે; ધીમે ધીમે એ આધાર જ આધાર બની જાય છે.

સતતાઽભ્યાસયુક્તસ્તુ નિરાલમ્બો યદા ભવેત્। તલ્લયાલ્લીયતે નાન્તર્ગુણદોષવિવર્જિતઃ

સતત અભ્યાસથી જ્યારે કોઈ આધાર વગર થઈ જાય છે, ત્યારે તેમાં લીન થઈને, અંદરના બધા ગુણ અને દોષોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

વિષવિશ્વસ્ય રૌદ્રસ્ય મોહમૂર્ચ્છાપ્રદસ્ય ચ। એકમેવ વિનાશાય હ્યમોઘં સહજામૃતમ્

વિશ્વનું ઝેર, જે ઉગ્ર છે અને ભ્રમની બેહોશી આપે છે, તેના નાશ માટે એક જ નિષ્ફળતા રહિત, સ્વભાવિક અમૃત છે.

ભાવગમ્યં નિરાકારં સાકારં દૃષ્ટિગોચરમ્। ભાવાભાવવિનિર્મુક્તમન્તરાલં તદુચ્યતે

જે અનુભવથી જાણાય છે, જે આકાર વગર છે પણ આકારમાં દેખાય છે, જે ભવ અને અભવથી પર છે—તેને મધ્યસ્થ અવસ્થા કહેવામાં આવે છે.

બાહ્યભાવં ભવેદ્વિશ્વમન્તઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે। અન્તરાદન્તરં જ્ઞેયં નારિકેલફલામ્બુવત્

બાહ્ય ભવ એટલે વિશ્વ, અંદરનું પ્રકૃતિ કહેવાય છે; અંદર અને વધુ અંદરની વચ્ચે જે છે, તે જાણવું જોઈએ, જેમ કે નાળિયેરના ફળમાં પાણી.

ભ્રાન્તિજ્ઞાનં સ્થિતં બાહ્યં સમ્યગ્જ્ઞાનં ચ મધ્યગમ્। મધ્યાન્મધ્યતરં જ્ઞેયં નારિકેલફલામ્બુવત્

ભ્રાંતિથી મળેલું જ્ઞાન બાહ્ય છે, સાચું જ્ઞાન મધ્યમાં છે; મધ્યથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ જે છે, તે જાણવું જોઈએ, જેમ કે નાળિયેરના ફળમાં પાણી.

પૌર્ણમાસ્યાં યથા ચન્દ્ર એક એવાતિનિર્મલઃ। તેન તત્સદૃશં પશ્યેદ્દ્વિધાદૃષ્ટિર્વિપર્યયઃ

પૌર્ણિમાની રાતે એક જ શુદ્ધ ચાંદ્ર છે, એ જ રીતે, એ એકને જ જોવું જોઈએ; બે તરીકે જોવું એ ભ્રાંતિ છે.

અનેનૈવ પ્રકારેણ બુદ્ધિભેદો ન સર્વગઃ। દાતા ચ ધીરતામેતિ ગીયતે નામકોટિભિઃ

આ રીતે, બુદ્ધિમાં ભેદ બધાને લાગુ પડતો નથી; દાતા સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરે છે, અને એ અસંખ્ય નામોમાં ગવાય છે.

ગુરુપ્રજ્ઞાપ્રસાદેન મૂર્ખો વા યદિ પણ્ડિતઃ। યસ્તુ સંબુધ્યતે તત્ત્વં વિરક્તો ભવસાગરાત્

ગુરુની જ્ઞાનકૃપાથી, મૂર્ખ હોય કે પંડિત, જે સત્યને જાણે છે, તે ભવસાગરથી વિરક્ત થઈ જાય છે.

રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ। દૃઢબોધશ્ચ ધીરશ્ચ સ ગચ્છેત્પરમં પદમ્

રાગ-દ્વેષથી મુક્ત, સર્વ જીવના હિતમાં રત, દૃઢ જ્ઞાન અને સ્થિરતા ધરાવતો, એવો વ્યક્તિ પરમ પદને પામે છે.

ઘટે ભિન્ને ઘટાકાશ આકાશે લીયતે યથા। દેહાભાવે તથા યોગી સ્વરૂપે પરમાત્મનિ

જેમ ઘડું તૂટી જાય ત્યારે ઘડાના અંદરના આકાશે આકાશમાં લીન થઈ જાય છે, એ જ રીતે, દેહના અભાવે યોગી પોતાના સ્વરૂપ, પરમાત્મામાં લીન થઈ જાય છે.

ઉક્તેયં કર્મયુક્તાનાં મતિર્યાન્તેઽપિ સા ગતિઃ। ન ચોક્તા યોગયુક્તાનાં મતિર્યાન્તેઽપિ સા ગતિઃ

આ ઉપદેશ કર્મમાં જોડાયેલા લોકો માટે છે; તેમનો મત અંતે આવે તો એ જ તેમનો માર્ગ છે. પણ યોગમાં સ્થિત લોકો માટે નથી; તેમનો મત અંતે આવે તો એ જ તેમનો માર્ગ છે.

યા ગતિઃ કર્મયુક્તાનાં સા ચ વાગિન્દ્રિયાદ્વદેત્। યોગિનાં યા ગતિઃ ક્વાપિ હ્યકથ્યા ભવતોર્જિતા

કર્મમાં જોડાયેલા લોકોનો માર્ગ વાણી અને ઇન્દ્રિયથી કહેવાય છે; યોગીઓનો માર્ગ ક્યાંક હોય, પણ એ અકથ્ય છે અને તેઓએ પ્રાપ્ત કર્યો છે.

એવં જ્ઞાત્વા ત્વમું માર્ગં યોગિનાં નૈવ કલ્પિતમ્। વિકલ્પવર્જનં તેષાં સ્વયં સિદ્ધિઃ પ્રવર્તતે

આ રીતે જાણીને, યોગીઓએ કલ્પના કરેલો માર્ગ નથી, અને બધા વિચારો છોડી દેતાં, તેમનો સિદ્ધાંત પોતે જ પ્રગટે છે.

તીર્થે વાન્ત્યજગેહે વા યત્ર કુત્ર મૃતોઽપિ વા। ન યોગી પશ્યતે ગર્ભં પરે બ્રહ્મણિ લીયતે

તીર્થમાં, અછૂતના ઘરમાં, કે ક્યાંય મરી જાય, યોગી ફરી ગર્ભમાં નથી આવતો, પણ પરમ બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે.

સહજમજમચિન્ત્યં યસ્તુ પશ્યેત્સ્વરૂપં ઘટતિ યદિ યથેષ્ટં લિપ્યતે નૈવ દોષૈઃ। સકૃદપિ તદભાવાત્કર્મ કિંચિન્નકુર્યાત્ તદપિ ન ચ વિબદ્ધઃ સંયમી વા તપસ્વી

જે પોતાનું સહજ, અજન્મા, અચિંત્ય સ્વરૂપ જોઈ શકે છે, તે ઇચ્છા મુજબ કરે છે, પણ દોષથી લિપ્ત નથી; જો કંઈ કરે નહીં, તો અહંકારના અભાવે, તે બંધાયેલો નથી, સંયમી કે તપસ્વી પણ નથી.

નિરામયં નિષ્પ્રતિમં નિરાકૃતિં નિરાશ્રયં નિર્વપુષં નિરાશિષમ્। નિર્દ્વન્દ્વનિર્મોહમલુપ્તશક્તિકં તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

રોગથી મુક્ત, સમાન ન હોય, આકાર વગર, આધાર વગર, દેહ વગર, ઇચ્છા વગર, દ્વંદ્વ અને ભ્રમથી પર, અવિરત શક્તિ ધરાવતો—એવો આત્મા, એ શાશ્વત ઈશ્વરને પામે છે.

વેદો ન દીક્ષા ન ચ મુણ્ડનક્રિયા ગુરુર્ન શિષ્યો ન ચ યન્ત્રસમ્પદઃ। મુદ્રાદિકં ચાપિ ન યત્ર ભાસતે તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જે સ્થળે ન વેદ છે, ન દીક્ષા છે, ન માથું મુંડાવવાની રીત છે, ન ગુરુ છે, ન શિષ્ય છે, ન યંત્રની સિદ્ધિ છે, અને ન મુદ્રા જેવી કોઈ વસ્તુ છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

ન શામ્ભવં શાક્તિકમાનવં ન વા પિણ્ડં ચ રૂપં ચ પદાદિકં ન વા। આરમ્ભનિષ્પત્તિઘટાદિકં ચ નો તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જે સ્થળે ન શૈવ, ન શક્ત, ન માનવ માર્ગ છે, ન શરીર છે, ન રૂપ છે, ન પગલાં જેવા ક્રમ છે, ન શરૂઆત, પૂર્ણતા કે પાત્ર છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

યસ્ય સ્વરૂપાત્સચરાચરં જગ- દુત્પદ્યતે તિષ્ઠતિ લીયતેઽપિ વા। પયોવિકારાદિવ ફેનબુદ્બુદા- સ્તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જેની સ્વરૂપમાંથી આખું ચલતું અને અચલ જગત ઉત્પન્ન થાય છે, રહે છે અને વિલીન થાય છે—જેમ પાણીમાંથી ફેન અને બબ્બુડાં ઉત્પન્ન થાય છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

નાસાનિરોધો ન ચ દૃષ્ટિરાસનં બોધોઽપ્યબોધોઽપિ ન યત્ર ભાસતે। નાડીપ્રચારોઽપિ ન યત્ર કિઞ્ચિ- ત્તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જે સ્થળે ન શ્વાસ નિયંત્રણ છે, ન દૃષ્ટિ છે, ન આસન છે, ન જ્ઞાન છે, ન અજ્ઞાન છે, અને ન નાડીઓની ચળપળ છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

નાનાત્વમેકત્વમુભત્વમન્યતા અણુત્વદીર્ઘત્વમહત્ત્વશૂન્યતા। માનત્વમેયત્વસમત્વવર્જિતં તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જે સ્થળે ન ભિન્નતા છે, ન એકતા છે, ન બંને છે, ન બીજું છે, ન નાનપણું, ન લાંબાપણું, ન મોટાપણું, ન ખાલીપો છે, ન માપ છે, ન વિષય છે, ન સમાનતા છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

સુસંયમી વા યદિ વા ન સંયમી સુસંગ્રહી વા યદિ વા ન સંગ્રહી। નિષ્કર્મકો વા યદિ વા સકર્મક- સ્તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

કોઈ સારી રીતે નિયમિત હોય કે ન હોય, સારી રીતે એકત્રિત હોય કે ન હોય, કર્મ વગર હોય કે કર્મ સાથે હોય—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

મનો ન બુદ્ધિર્ન શરીરમિન્દ્રિયં તન્માત્રભૂતાનિ ન ભૂતપઞ્ચકમ્। અહંકૃતિશ્ચાપિ વિયત્સ્વરૂપકં તમીશમાત્માનમુપૈતિ શાશ્વતમ્

જે સ્થળે ન મન છે, ન બુદ્ધિ છે, ન શરીર છે, ન ઇન્દ્રિયો છે, ન સૂક્ષ્મ તત્વો છે, ન પાંચ ભૂત છે, અને ન અહંકાર કે આકાશનું સ્વરૂપ છે—ત્યાં શાશ્વત, ભગવાન સ્વરૂપ આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

વિધૌ નિરોધે પરમાત્મતાં ગતે ન યોગિનશ્ચેતસિ ભેદવર્જિતે। શૌચં ન વાશૌચમલિઙ્ગભાવના સર્વં વિધેયં યદિ વા નિષિધ્યતે

જ્યારે સર્જન અને વિલયમાં પરમાત્માને પ્રાપ્ત થાય છે, અને યોગીનું મન ભેદથી મુક્ત હોય છે, ત્યારે શુદ્ધતા અને અશુદ્ધતા, અને ચિહ્નોની ભાવના, બધું જ નિર્ધારિત કે પ્રતિબંધિત કરી શકાય છે.

મનો વચો યત્ર ન શક્તમીરિતું નૂનં કથં તત્ર ગુરૂપદેશતા। ઇમાં કથામુક્તવતો ગુરોસ્ત- દ્યુક્તસ્ય તત્ત્વં હિ સમં પ્રકાશતે

જે સ્થળે મન અને વાણી વ્યક્ત કરી શકતી નથી, ત્યાં ગુરુની શીખવણ કેવી રીતે થાય? છતાં, જ્યારે ગુરુ આ વાત કહે છે, ત્યારે તેનું તત્વ સર્વેમાં સમાન રીતે પ્રકાશે છે.

ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

આ રીતે બીજું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

ગુણવિગુણવિભાગો વર્તતે નૈવ કિઞ્ચિત્ રતિવિરતિવિહીનં નિર્મલં નિષ્પ્રપઞ્ચમ્। ગુણવિગુણવિહીનં વ્યાપકં વિશ્વરૂપં કથમહમિહ વન્દે વ્યોમરૂપં શિવં વૈ

ગુણ અને અગુણનો ભેદ નથી, કશું નથી, રાગ-વિરાગથી મુક્ત, શુદ્ધ, નિષ્કલંક, ગુણ અને અગુણથી રહિત, સર્વવ્યાપી, સર્વરૂપ—અહીં હું આકાશ સ્વરૂપ શિવની કેવી રીતે પૂજા કરું?

શ્વેતાદિવર્ણરહિતો નિયતં શિવશ્ચ કાર્યં હિ કારણમિદં હિ પરં શિવશ્ચ। એવં વિકલ્પરહિતોઽહમલં શિવશ્ચ સ્વાત્માનમાત્મનિ સુમિત્ર કથં નમામિ

શ્વેત અને અન્ય રંગોથી રહિત, હંમેશા શિવ; આ કારણ અને પરિણામ પણ પરમ શિવ છે. એ રીતે, ભેદથી મુક્ત, હું શુદ્ધ શિવ છું; સુમિત્રા, હું મારા આત્માને પોતામાં કેવી રીતે નમું?