અવધૂતગીતા

અતીતાનાગતં કર્મ વર્તમાનં તથૈવ ચ। ન કરોમિ ન ભુઞ્જામિ ઇતિ મે નિશ્ચલા મતિઃ

ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાન કર્મ—હું એ કરતો નથી, ભોગતો પણ નથી; તેથી મારી બુદ્ધિ અડગ છે.

શૂન્યાગારે સમરસપૂત- સ્તિષ્ઠન્નેકઃ સુખમવધૂતઃ। ચરતિ હિ નગ્નસ્ત્યક્ત્વા ગર્વં વિન્દતિ કેવલમાત્મનિ સર્વમ્

ખાલી ઘર માં એકલા, સમભાવ થી શુદ્ધ થયેલા અવધૂત આનંદમાં રહે છે; તે ગર્વ છોડીને નિર્વસ્ત્ર ફરતો છે અને બધું પોતામાં જ પામે છે.

ત્રિતયતુરીયં નહિ નહિ યત્ર વિન્દતિ કેવલમાત્મનિ તત્ર। ધર્માધર્મૌ નહિ નહિ યત્ર બદ્ધો મુક્તઃ કથમિહ તત્ર

જે સ્થળે ત્રણથી પરનું ચોથું માત્ર પોતામાં જ મળે છે, ત્યાં ન તો ધર્મ છે, ન અધર્મ, ન બંધન છે, ન મુક્તિ—એવું કઈ રીતે હોઈ શકે?

વિન્દતિ વિન્દતિ નહિ નહિ મન્ત્રં છન્દોલક્ષણં નહિ નહિ તન્ત્રમ્। સમરસમગ્નો ભાવિતપૂતઃ પ્રલપિતમેતત્પરમવધૂતઃ

તે પામે છે, પામે છે—પણ મંત્ર નથી, છંદ નથી, તંત્ર નથી; સમભાવમાં લીન, ચિંતનથી શુદ્ધ, આ વાણી પરમ અવધૂતની છે.

સર્વશૂન્યમશૂન્યં ચ સત્યાસત્યં ન વિદ્યતે। સ્વભાવભાવતઃ પ્રોક્તં શાસ્ત્રસંવિત્તિપૂર્વકમ્

બધું ખાલી છે અને ખાલી નથી, સાચું અને ખોટું નથી; આ વાત વસ્તુના સ્વભાવથી, શાસ્ત્રની સમજથી કહેવામાં આવી છે.

ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે પ્રથમ અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

બાલસ્ય વા વિષયભોગરતસ્ય વાપિ મૂર્ખસ્ય સેવકજનસ્ય ગૃહસ્થિતસ્ય। એતદ્ગુરોઃ કિમપિ નૈવ ન ચિન્તનીયં રત્નં કથં ત્યજતિ કોઽપ્યશુચૌ પ્રવિષ્ટમ્

બાળક હોય, વિષયભોગમાં રત હોય, મૂર્ખ હોય, સેવક હોય કે ગૃહસ્થ હોય—ગુરુની કોઈ વાત વિચારવી નથી; રત્ન ગંદા માં પડ્યું હોય તો પણ કોણ તેને ત્યજી શકે?

નૈવાત્ર કાવ્યગુણ એવ તુ ચિન્તનીયો ગ્રાહ્યઃ પરં ગુણવતા ખલુ સાર એવ। સિન્દૂરચિત્રરહિતા ભુવિ રૂપશૂન્યા પારં ન કિં નયતિ નૌરિહ ગન્તુકામાન્

અહીં કાવ્યના ગુણો વિચારવા જેવા નથી; સારા લોકો માત્ર સાર લેવું જોઈએ. રંગ-રૂપ વગરની નાવ પણ પારે જવાની ઇચ્છા રાખનારને પાર લઈ જાય છે.

પ્રયત્નેન વિના યેન નિશ્ચલેન ચલાચલમ્। ગ્રસ્તં સ્વભાવતઃ શાન્તં ચૈતન્યં ગગનોપમમ્

જે અચળ છે, એના દ્વારા જ પ્રયત્ન વગર ચળતાં અને અચળ બંને સમાઈ જાય છે; એ સ્વભાવથી શાંત છે, ચૈતન્ય છે, આકાશ જેવું છે.

અયત્નાછાલયેદ્યસ્તુ એકમેવ ચરાચરમ્। સર્વગં તત્કથં ભિન્નમદ્વૈતં વર્તતે મમ

જે પ્રયત્ન વગર એક જ ચળતાં અને અચળને ચલાવે છે—એ સર્વવ્યાપી, અદ્વિતીય, મારા માટે કેવી રીતે વિભાજિત થઈ શકે?

અહમેવ પરં યસ્માત્સારાત્સારતરં શિવમ્। ગમાગમવિનિર્મુક્તં નિર્વિકલ્પં નિરાકુલમ્

હું જ પરમ છું, બધાના સારથી પણ વધુ સાર, શિવ છું—આવવું-જવુંથી મુક્ત, ભેદ વગર, અશાંત નથી.

સર્વાવયવનિર્મુક્તં તથાહં ત્રિદશાર્ચિતમ્। સંપૂર્ણત્વાન્ન ગૃહ્ણામિ વિભાગં ત્રિદશાદિકમ્

બધા અંગો થી મુક્ત, એ રીતે હું પણ દેવો દ્વારા પૂજિત છું; પૂર્ણ હોવાથી હું દેવોમાં પણ વિભાજન સ્વીકારતો નથી.

પ્રમાદેન ન સન્દેહઃ કિં કરિષ્યામિ વૃત્તિમાન્। ઉત્પદ્યન્તે વિલીયન્તે બુદ્બુદાશ્ચ યથા જલે

અવ્યવસ્થાથી કોઈ સંશય નથી—હું પ્રવૃત્તિ કરું તો શું? પાણીમાં બબ્બલાં ઊભાં થાય છે અને વિલીન થાય છે.

મહદાદીનિ ભૂતાનિ સમાપ્યૈવં સદૈવ હિ। મૃદુદ્રવ્યેષુ તીક્ષ્ણેષુ ગુડેષુ કટુકેષુ ચ

મહાનથી શરૂ થતા તત્વો હંમેશા આવી રીતે એકમાં મળી જાય છે; નરમ, પ્રવાહી, તીક્ષ્ણ, ગળા અને કડવા પદાર્થોમાં.

કટુત્વં ચૈવ શૈત્યત્વં મૃદુત્વં ચ યથા જલે। પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્તદ્વદભિન્નં પ્રતિભાતિ મે

કડવાશ, ઠંડક, નરમાશ—પાણીમાં જે રીતે હોય છે; એ જ રીતે પ્રકૃતિ અને પુરુષ મને અવિભાજ્ય લાગે છે.

સર્વાખ્યારહિતં યદ્યત્સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં પરમ્। મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાતીતમકલઙ્કં જગત્પતિમ્

જે બધાં નામોથી મુક્ત છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, પરમ છે, મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોથી પર છે, નિર્મળ છે, જગતના સ્વામી છે.

ઈદૃશં સહજં યત્ર અહં તત્ર કથં ભવેત્। ત્વમેવ હિ કથં તત્ર કથં તત્ર ચરાચરમ્

જે સ્થળે આવું સ્વાભાવિકપણું છે, ત્યાં હું કેવી રીતે હોઈ શકું? તું કેવી રીતે હોઈ શકે? ચળતાં અને અચળ કેવી રીતે હોઈ શકે?

ગગનોપમં તુ યત્પ્રોક્તં તદેવ ગગનોપમમ્। ચૈતન્યં દોષહીનં ચ સર્વજ્ઞં પૂર્ણમેવ ચ

જેને આકાશ જેવું કહેવામાં આવ્યું છે, એ ખરેખર આકાશ જેવું છે; ચૈતન્ય છે, દોષથી મુક્ત છે, સર્વજ્ઞ છે, અને સાચે જ પૂર્ણ છે.

પૃથિવ્યાં ચરિતં નૈવ મારુતેન ચ વાહિતમ્। વરિણા પિહિતં નૈવ તેજોમધ્યે વ્યવસ્થિતમ્

એ પૃથ્વી પર ચાલવામાં આવતું નથી, પવનથી વહેવામાં આવતું નથી, પાણીથી ઢંકવામાં આવતું નથી, અગ્નિમાં સ્થિત નથી.

આકાશં તેન સંવ્યાપ્તં ન તદ્વ્યાપ્તં ચ કેનચિત્। સ બાહ્યાભ્યન્તરં તિષ્ઠત્યવચ્છિન્નં નિરન્તરમ્

આકાશમાં તે વ્યાપી ગયું છે, પણ તેને કોઈthing વ્યાપી શકતું નથી; તે અંદર અને બહાર બંને રહે છે, અને ક્યારેય બંધાયેલી નથી, સતત છે.

સૂક્ષ્મત્વાત્તદદૃશ્યત્વાન્નિર્ગુણત્વાચ્ચ યોગિભિઃ। આલમ્બનાદિ યત્પ્રોક્તં ક્રમાદાલમ્બનં ભવેત્

તે સૂક્ષ્મ છે, દેખાતું નથી અને ગુણથી રહિત છે, તેથી યોગીઓએ તેને આધાર તરીકે કહ્યું છે; ધીમે ધીમે એ આધાર જ આધાર બની જાય છે.

સતતાઽભ્યાસયુક્તસ્તુ નિરાલમ્બો યદા ભવેત્। તલ્લયાલ્લીયતે નાન્તર્ગુણદોષવિવર્જિતઃ

સતત અભ્યાસથી જ્યારે કોઈ આધાર વગર થઈ જાય છે, ત્યારે તેમાં લીન થઈને, અંદરના બધા ગુણ અને દોષોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

વિષવિશ્વસ્ય રૌદ્રસ્ય મોહમૂર્ચ્છાપ્રદસ્ય ચ। એકમેવ વિનાશાય હ્યમોઘં સહજામૃતમ્

વિશ્વનું ઝેર, જે ઉગ્ર છે અને ભ્રમની બેહોશી આપે છે, તેના નાશ માટે એક જ નિષ્ફળતા રહિત, સ્વભાવિક અમૃત છે.

ભાવગમ્યં નિરાકારં સાકારં દૃષ્ટિગોચરમ્। ભાવાભાવવિનિર્મુક્તમન્તરાલં તદુચ્યતે

જે અનુભવથી જાણાય છે, જે આકાર વગર છે પણ આકારમાં દેખાય છે, જે ભવ અને અભવથી પર છે—તેને મધ્યસ્થ અવસ્થા કહેવામાં આવે છે.

બાહ્યભાવં ભવેદ્વિશ્વમન્તઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે। અન્તરાદન્તરં જ્ઞેયં નારિકેલફલામ્બુવત્

બાહ્ય ભવ એટલે વિશ્વ, અંદરનું પ્રકૃતિ કહેવાય છે; અંદર અને વધુ અંદરની વચ્ચે જે છે, તે જાણવું જોઈએ, જેમ કે નાળિયેરના ફળમાં પાણી.

ભ્રાન્તિજ્ઞાનં સ્થિતં બાહ્યં સમ્યગ્જ્ઞાનં ચ મધ્યગમ્। મધ્યાન્મધ્યતરં જ્ઞેયં નારિકેલફલામ્બુવત્

ભ્રાંતિથી મળેલું જ્ઞાન બાહ્ય છે, સાચું જ્ઞાન મધ્યમાં છે; મધ્યથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ જે છે, તે જાણવું જોઈએ, જેમ કે નાળિયેરના ફળમાં પાણી.

પૌર્ણમાસ્યાં યથા ચન્દ્ર એક એવાતિનિર્મલઃ। તેન તત્સદૃશં પશ્યેદ્દ્વિધાદૃષ્ટિર્વિપર્યયઃ

પૌર્ણિમાની રાતે એક જ શુદ્ધ ચાંદ્ર છે, એ જ રીતે, એ એકને જ જોવું જોઈએ; બે તરીકે જોવું એ ભ્રાંતિ છે.

અનેનૈવ પ્રકારેણ બુદ્ધિભેદો ન સર્વગઃ। દાતા ચ ધીરતામેતિ ગીયતે નામકોટિભિઃ

આ રીતે, બુદ્ધિમાં ભેદ બધાને લાગુ પડતો નથી; દાતા સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરે છે, અને એ અસંખ્ય નામોમાં ગવાય છે.

ગુરુપ્રજ્ઞાપ્રસાદેન મૂર્ખો વા યદિ પણ્ડિતઃ। યસ્તુ સંબુધ્યતે તત્ત્વં વિરક્તો ભવસાગરાત્

ગુરુની જ્ઞાનકૃપાથી, મૂર્ખ હોય કે પંડિત, જે સત્યને જાણે છે, તે ભવસાગરથી વિરક્ત થઈ જાય છે.