અવધૂતગીતા

સાકારં ચ નિરાકારં નેતિ નેતીતિ સર્વદા। ભેદાભેદવિનિર્મુક્તો વર્તતે કેવલઃ શિવઃ

રૂપ સાથે અને રૂપ વિના, હંમેશા 'આ નથી, આ નથી'—ભેદ અને અભેદથી મુક્ત, એકમાત્ર શિવ જ રહે છે.

ન તે ચ માતા ચ પિતા ચ બન્ધુઃ ન તે ચ પત્ની ન સુતશ્ચ મિત્રમ્। ન પક્ષપાતી ન વિપક્ષપાતઃ કથં હિ સંતપ્તિરિયં હિ ચિત્તે

તારા માટે કોઈ માતા, પિતા કે સંબંધ નથી; તારી પત્ની, પુત્ર કે મિત્ર પણ નથી. તું પક્ષપાતી કે વિરોધી નથી—પછી મનમાં આ વ્યથા કેમ આવે છે?

દિવા નક્તં ન તે ચિત્તં ઉદયાસ્તમયૌ ન હિ। વિદેહસ્ય શરીરત્વં કલ્પયન્તિ કથં બુધાઃ

મન, તારા માટે neither દિવસ છે, neither રાત છે, neither ઉદય છે, neither અસ્ત છે. જે શરીર રહિત છે, તેને embodiment કેવી રીતે કલ્પી શકે?

નાવિભક્તં વિભક્તં ચ ન હિ દુઃખસુખાદિ ચ। ન હિ સર્વમસર્વં ચ વિદ્ધિ ચાત્માનમવ્યયમ્

અવિભાજ્ય કે વિભાજ્ય નથી, neither દુઃખ કે સુખ છે, neither બધું કે કશું નથી—આત્માને અવિનાશી જાણ.

નાહં કર્તા ન ભોક્તા ચ ન મે કર્મ પુરાઽધુના। ન મે દેહો વિદેહો વા નિર્મમેતિ મમેતિ કિમ્

હું neither કરનાર છું, neither ભોગવનાર છું; મારા માટે neither ભૂતકાળ કે neither વર્તમાન કર્મ છે. મારા માટે neither શરીર છે, neither શરીર રહિત—પછી 'મારું' કે 'મારું નથી' શું છે?

ન મે રાગાદિકો દોષો દુઃખં દેહાદિકં ન મે। આત્માનં વિદ્ધિ મામેકં વિશાલં ગગનોપમમ્

મારે રાગ વગેરે દોષ નથી, શરીરનું દુઃખ પણ નથી. મને એકમાત્ર આત્મા, વિશાળ અને આકાશ જેવો જાણ.

સખે મનઃ કિં બહુજલ્પિતેન સખે મનઃ સર્વમિદં વિતર્ક્યમ્। યત્સારભૂતં કથિતં મયા તે ત્વમેવ તત્ત્વં ગગનોપમોઽસિ

મન, મિત્ર, વધારે બોલવાથી શું ફાયદો? મન, મિત્ર, આ બધું માત્ર વિચાર છે. જે સાર છે, મેં તને કહ્યું—તું તત્વ છે, આકાશ જેવો વિશાળ છે.

યેન કેનાપિ ભાવેન યત્ર કુત્ર મૃતા અપિ। યોગિનસ્તત્ર લીયન્તે ઘટાકાશમિવામ્બરે

કોઈ પણ રીતે, ક્યાંય પણ—even મૃત્યુ સમયે—યોગીઓ ત્યાં જ લય પામે છે, જેમ ઘડાના અંદરના આકાશ આકાશમાં ભળી જાય છે.

તીર્થે ચાન્ત્યજગેહે વા નષ્ટસ્મૃતિરપિ ત્યજન્। સમકાલે તનું મુક્તઃ કૈવલ્યવ્યાપકો ભવેત્

પવિત્ર સ્થળે કે અછૂતના ઘરમાં—even સ્મૃતિ ગુમ થઈ જાય ત્યારે—મરણ સમયે શરીર છોડનાર સર્વત્ર વ્યાપી મુક્તિ પામે છે.

ધર્માર્થકામમોક્ષાંશ્ચ દ્વિપદાદિચરાચરમ્। મન્યન્તે યોગિનઃ સર્વં મરીચિજલસન્નિભમ્

ધર્મ, સંપત્તિ, કામ, મુક્તિ, તમામ જીવ—ચલતા અને અચલ—યોગીઓ બધાને મૃગમરીચિકા કે રણના પાણી જેવું માને છે.

અતીતાનાગતં કર્મ વર્તમાનં તથૈવ ચ। ન કરોમિ ન ભુઞ્જામિ ઇતિ મે નિશ્ચલા મતિઃ

ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાન કર્મ—હું એ કરતો નથી, ભોગતો પણ નથી; તેથી મારી બુદ્ધિ અડગ છે.

શૂન્યાગારે સમરસપૂત- સ્તિષ્ઠન્નેકઃ સુખમવધૂતઃ। ચરતિ હિ નગ્નસ્ત્યક્ત્વા ગર્વં વિન્દતિ કેવલમાત્મનિ સર્વમ્

ખાલી ઘર માં એકલા, સમભાવ થી શુદ્ધ થયેલા અવધૂત આનંદમાં રહે છે; તે ગર્વ છોડીને નિર્વસ્ત્ર ફરતો છે અને બધું પોતામાં જ પામે છે.

ત્રિતયતુરીયં નહિ નહિ યત્ર વિન્દતિ કેવલમાત્મનિ તત્ર। ધર્માધર્મૌ નહિ નહિ યત્ર બદ્ધો મુક્તઃ કથમિહ તત્ર

જે સ્થળે ત્રણથી પરનું ચોથું માત્ર પોતામાં જ મળે છે, ત્યાં ન તો ધર્મ છે, ન અધર્મ, ન બંધન છે, ન મુક્તિ—એવું કઈ રીતે હોઈ શકે?

વિન્દતિ વિન્દતિ નહિ નહિ મન્ત્રં છન્દોલક્ષણં નહિ નહિ તન્ત્રમ્। સમરસમગ્નો ભાવિતપૂતઃ પ્રલપિતમેતત્પરમવધૂતઃ

તે પામે છે, પામે છે—પણ મંત્ર નથી, છંદ નથી, તંત્ર નથી; સમભાવમાં લીન, ચિંતનથી શુદ્ધ, આ વાણી પરમ અવધૂતની છે.

સર્વશૂન્યમશૂન્યં ચ સત્યાસત્યં ન વિદ્યતે। સ્વભાવભાવતઃ પ્રોક્તં શાસ્ત્રસંવિત્તિપૂર્વકમ્

બધું ખાલી છે અને ખાલી નથી, સાચું અને ખોટું નથી; આ વાત વસ્તુના સ્વભાવથી, શાસ્ત્રની સમજથી કહેવામાં આવી છે.

ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે પ્રથમ અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

બાલસ્ય વા વિષયભોગરતસ્ય વાપિ મૂર્ખસ્ય સેવકજનસ્ય ગૃહસ્થિતસ્ય। એતદ્ગુરોઃ કિમપિ નૈવ ન ચિન્તનીયં રત્નં કથં ત્યજતિ કોઽપ્યશુચૌ પ્રવિષ્ટમ્

બાળક હોય, વિષયભોગમાં રત હોય, મૂર્ખ હોય, સેવક હોય કે ગૃહસ્થ હોય—ગુરુની કોઈ વાત વિચારવી નથી; રત્ન ગંદા માં પડ્યું હોય તો પણ કોણ તેને ત્યજી શકે?

નૈવાત્ર કાવ્યગુણ એવ તુ ચિન્તનીયો ગ્રાહ્યઃ પરં ગુણવતા ખલુ સાર એવ। સિન્દૂરચિત્રરહિતા ભુવિ રૂપશૂન્યા પારં ન કિં નયતિ નૌરિહ ગન્તુકામાન્

અહીં કાવ્યના ગુણો વિચારવા જેવા નથી; સારા લોકો માત્ર સાર લેવું જોઈએ. રંગ-રૂપ વગરની નાવ પણ પારે જવાની ઇચ્છા રાખનારને પાર લઈ જાય છે.

પ્રયત્નેન વિના યેન નિશ્ચલેન ચલાચલમ્। ગ્રસ્તં સ્વભાવતઃ શાન્તં ચૈતન્યં ગગનોપમમ્

જે અચળ છે, એના દ્વારા જ પ્રયત્ન વગર ચળતાં અને અચળ બંને સમાઈ જાય છે; એ સ્વભાવથી શાંત છે, ચૈતન્ય છે, આકાશ જેવું છે.

અયત્નાછાલયેદ્યસ્તુ એકમેવ ચરાચરમ્। સર્વગં તત્કથં ભિન્નમદ્વૈતં વર્તતે મમ

જે પ્રયત્ન વગર એક જ ચળતાં અને અચળને ચલાવે છે—એ સર્વવ્યાપી, અદ્વિતીય, મારા માટે કેવી રીતે વિભાજિત થઈ શકે?

અહમેવ પરં યસ્માત્સારાત્સારતરં શિવમ્। ગમાગમવિનિર્મુક્તં નિર્વિકલ્પં નિરાકુલમ્

હું જ પરમ છું, બધાના સારથી પણ વધુ સાર, શિવ છું—આવવું-જવુંથી મુક્ત, ભેદ વગર, અશાંત નથી.

સર્વાવયવનિર્મુક્તં તથાહં ત્રિદશાર્ચિતમ્। સંપૂર્ણત્વાન્ન ગૃહ્ણામિ વિભાગં ત્રિદશાદિકમ્

બધા અંગો થી મુક્ત, એ રીતે હું પણ દેવો દ્વારા પૂજિત છું; પૂર્ણ હોવાથી હું દેવોમાં પણ વિભાજન સ્વીકારતો નથી.

પ્રમાદેન ન સન્દેહઃ કિં કરિષ્યામિ વૃત્તિમાન્। ઉત્પદ્યન્તે વિલીયન્તે બુદ્બુદાશ્ચ યથા જલે

અવ્યવસ્થાથી કોઈ સંશય નથી—હું પ્રવૃત્તિ કરું તો શું? પાણીમાં બબ્બલાં ઊભાં થાય છે અને વિલીન થાય છે.

મહદાદીનિ ભૂતાનિ સમાપ્યૈવં સદૈવ હિ। મૃદુદ્રવ્યેષુ તીક્ષ્ણેષુ ગુડેષુ કટુકેષુ ચ

મહાનથી શરૂ થતા તત્વો હંમેશા આવી રીતે એકમાં મળી જાય છે; નરમ, પ્રવાહી, તીક્ષ્ણ, ગળા અને કડવા પદાર્થોમાં.

કટુત્વં ચૈવ શૈત્યત્વં મૃદુત્વં ચ યથા જલે। પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્તદ્વદભિન્નં પ્રતિભાતિ મે

કડવાશ, ઠંડક, નરમાશ—પાણીમાં જે રીતે હોય છે; એ જ રીતે પ્રકૃતિ અને પુરુષ મને અવિભાજ્ય લાગે છે.

સર્વાખ્યારહિતં યદ્યત્સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં પરમ્। મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાતીતમકલઙ્કં જગત્પતિમ્

જે બધાં નામોથી મુક્ત છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, પરમ છે, મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોથી પર છે, નિર્મળ છે, જગતના સ્વામી છે.

ઈદૃશં સહજં યત્ર અહં તત્ર કથં ભવેત્। ત્વમેવ હિ કથં તત્ર કથં તત્ર ચરાચરમ્

જે સ્થળે આવું સ્વાભાવિકપણું છે, ત્યાં હું કેવી રીતે હોઈ શકું? તું કેવી રીતે હોઈ શકે? ચળતાં અને અચળ કેવી રીતે હોઈ શકે?

ગગનોપમં તુ યત્પ્રોક્તં તદેવ ગગનોપમમ્। ચૈતન્યં દોષહીનં ચ સર્વજ્ઞં પૂર્ણમેવ ચ

જેને આકાશ જેવું કહેવામાં આવ્યું છે, એ ખરેખર આકાશ જેવું છે; ચૈતન્ય છે, દોષથી મુક્ત છે, સર્વજ્ઞ છે, અને સાચે જ પૂર્ણ છે.

પૃથિવ્યાં ચરિતં નૈવ મારુતેન ચ વાહિતમ્। વરિણા પિહિતં નૈવ તેજોમધ્યે વ્યવસ્થિતમ્

એ પૃથ્વી પર ચાલવામાં આવતું નથી, પવનથી વહેવામાં આવતું નથી, પાણીથી ઢંકવામાં આવતું નથી, અગ્નિમાં સ્થિત નથી.