અવધૂતગીતા

ગદિતાવિદિતં ન હિ સત્યમિતિ વિદિતાવિદિતં નહિ સત્યમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં વિષયેન્દ્રિયબુદ્ધિમનાંસિ કથમ્

કહેલું કે અકહેલું, જાણેલું કે અજાણેલું—કંઈ પણ સાચું નથી; અને જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો વિષય, ઇન્દ્રિયો, બુદ્ધિ કે મન ક્યાંથી આવે?

ગગનં પવનો ન હિ સત્યમિતિ ધરણી દહનો ન હિ સત્યમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં જલદશ્ચ કથં સલિલં ચ કથમ્

આકાશ અને પવન સાચા નથી; ધરતી અને અગ્નિ પણ સાચા નથી; અને જો બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો વાદળ કે પાણી ક્યાંથી આવે?

યદિ કલ્પિતલોકનિરાકરણં યદિ કલ્પિતદેવનિરાકરણમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં ગુણદોષવિચારમતિશ્ચ કથમ્

જો કલ્પિત જગતનો નાશ થયો છે, કલ્પિત દેવતાઓનો પણ અંત થયો છે, અને બધું એક, સતત અને પરમ કલ્યાણમય છે, તો મનમાં ગુણ-દોષનો વિચાર ક્યાંથી આવે?

મરણામરણં હિ નિરાકરણં કરણાકરણં હિ નિરાકરણમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં ગમનાગમનં હિ કથં વદતિ

મરણ કે જન્મ બંનેનું અસ્તિત્વ નથી, કર્મ કે અકર્મ પણ અહીં નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો આવવું કે જવું કેમ કહેવાય?

પ્રકૃતિઃ પુરુષો ન હિ ભેદ ઇતિ ન હિ કારણકાર્યવિભેદ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં પુરુષાપુરુષં ચ કથં વદતિ

પ્રકૃતિ અને પુરુષમાં કોઈ ભેદ નથી; કારણ અને પરિણામ પણ અલગ નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો પુરુષ કે અપુરુષની વાત કેમ ઉઠે?

તૃતીયં ન હિ દુઃખસમાગમનં ન ગુણાદ્દ્વિતીયસ્ય સમાગમનમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં સ્થવિરશ્ચ યુવા ચ શિશુશ્ચ કથમ્

દુઃખ લાવનાર ત્રીજું કંઈ નથી; ગુણથી બીજું કંઈ ઊભું થતું નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો વૃદ્ધાવસ્થા, યુવાની કે બાળપણ ક્યાંથી આવે?

નનુ આશ્રમવર્ણવિહીનપરં નનુ કારણકર્તૃવિહીનપરમ્। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મવિનષ્ટવિનષ્ટમતિશ્ચ કથમ્

એ તો આશ્રમ કે વર્ણથી પર છે; એ તો કારણ કે કર્તા પણ નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો વિનાશ કે અવિનાશનો વિચાર કેમ આવે?

ગ્રસિતાગ્રસિતં ચ વિતથ્યમિતિ જનિતાજનિતં ચ વિતથ્યમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મવિનાશિ વિનાશિ કથં હિ ભવેત્

ખાવનાર કે ના ખાવેલું — બન્ને ખોટું છે; જન્મેલું કે અજન્મ — એ પણ ખોટું છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો નાશવાન કે અનાશવાન ક્યાંથી આવે?

પુરુષાપુરુષસ્ય વિનષ્ટમિતિ વનિતાવનિતસ્ય વિનષ્ટમિતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મવિનોદવિનોદમતિશ્ચ કથમ્

પુરુષ કે અપુરુષ, સ્ત્રી કે અસ્ત્રી — એમનું નાશ થવું ખોટું છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો આનંદ કે અનાનંદ કેમ થાય?

યદિ મોહવિષાદવિહીનપરો યદિ સંશયશોકવિહીનપરઃ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવ- મહમેતિ મમેતિ કથં ચ પુનઃ

મોહ કે દુઃખથી એ પર છે; શંકા કે શોકથી પણ એ પર છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો ‘હું’ કે ‘મારું’ એવું વિચાર ફરી કેમ આવે?

નનુ ધર્મવિધર્મવિનાશ ઇતિ નનુ બન્ધવિબન્ધવિનાશ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં- મિહદુઃખવિદુઃખમતિશ્ચ કથમ્

ધર્મ કે અધર્મનો નાશ કહેવાય છે; બંધન કે મુક્તિનો નાશ પણ કહેવાય છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો દુઃખ કે દુઃખનો અભાવ કેમ વિચારાય?

ન હિ યાજ્ઞિકયજ્ઞવિભાગ ઇતિ ન હુતાશનવસ્તુવિભાગ ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં વદ કર્મફલાનિ ભવન્તિ કથમ્

યજમાન અને યજ્ઞમાં કોઈ ભેદ નથી; અગ્નિ અને હવનમાં પણ કોઈ ભેદ નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો કર્મના ફળ ક્યાંથી આવે?

નનુ શોકવિશોકવિમુક્ત ઇતિ નનુ દર્પવિદર્પવિમુક્ત ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં નનુ રાગવિરાગમતિશ્ચ કથમ્

શોક કે નિરશોકથી એ મુક્ત છે; અહંકાર કે નિરહંકારથી પણ એ મુક્ત છે. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો રાગ કે વિરાગનો વિચાર કેમ થાય?

ન હિ મોહવિમોહવિકાર ઇતિ ન હિ લોભવિલોભવિકાર ઇતિ। યદિ ચૈકનિરન્તરસર્વશિવં હ્યવિવેકવિવેકમતિશ્ચ કથમ્

મોહ કે antimoh નો ફેરફાર નથી; લોભ કે અલોભનો પણ ફેરફાર નથી. એક જ, સતત, સર્વત્ર વ્યાપક શિવ હોય તો વિવેક કે અવિવેકનો વિચાર કેમ થાય?

ત્વમહં ન હિ હન્ત કદાચિદપિ કુલજાતિવિચારમસત્યમિતિ। અહમેવ શિવઃ પરમાર્થ ઇતિ અભિવાદનમત્ર કરોમિ કથમ્

‘તું’ કે ‘હું’ — કદી કોઈ મારનાર નથી; કુળ કે જાતિનો વિચાર ખોટો છે. હું જ પરમાર્થ શિવ છું તો અહીં અભિવાદન કેમ થાય?

ગુરુશિષ્યવિચારવિશીર્ણ ઇતિ ઉપદેશવિચારવિશીર્ણ ઇતિ। અહમેવ શિવઃ પરમાર્થ ઇતિ અભિવાદનમત્ર કરોમિ કથમ્

ગુરુ-શિષ્યનો ભેદ પણ વિઘટિત થયો છે; ઉપદેશનો ભેદ પણ વિઘટિત થયો છે. હું જ પરમાર્થ શિવ છું તો અહીં અભિવાદન કેમ થાય?

ન હિ કલ્પિતદેહવિભાગ ઇતિ ન હિ કલ્પિતલોકવિભાગ ઇતિ। અહમેવ શિવઃ પરમાર્થ ઇતિ અભિવાદનમત્ર કરોમિ કથમ્

દેહોની કલ્પિત ભેદરેખા નથી; લોકની કલ્પિત ભેદરેખા પણ નથી. હું જ પરમાર્થ શિવ છું તો અહીં અભિવાદન કેમ થાય?

સરજો વિરજો ન કદાચિદપિ નનુ નિર્મલનિશ્ચલશુદ્ધ ઇતિ। અહમેવ શિવઃ પરમાર્થ ઇતિ અભિવાદનમત્ર કરોમિ કથમ્

કદી રજસ હોય કે ન હોય એવું નથી; એ તો નિર્મલ, અડગ અને શુદ્ધ છે. હું જ પરમાર્થ શિવ છું તો અહીં અભિવાદન કેમ થાય?

ન હિ દેહવિદેહવિકલ્પ ઇતિ અનૃતં ચરિતં ન હિ સત્યમિતિ। અહમેવ શિવઃ પરમાર્થ ઇતિ અભિવાદનમત્ર કરોમિ કથમ્

દેહ કે અદેહનો ભેદ નથી; વર્તન ખોટું છે, સાચું નથી. હું જ પરમાર્થ શિવ છું તો અહીં અભિવાદન કેમ થાય?

વિન્દતિ વિન્દતિ ન હિ ન હિ યત્ર છન્દોલક્ષણં ન હિ ન હિ તત્ર। સમરસમગ્નો ભાવિતપૂતઃ પ્રલપતિ તત્ત્વં પરમવધૂતઃ

એ પામે છે, પામે છે — પણ ત્યાં ચંડાળનું કોઈ લક્ષણ નથી. સમભાવમાં લીન, ધ્યાનથી શુદ્ધ થયેલો પરમ અવધૂત સત્ય બોલે છે.

ઇતિ ષષ્ઠમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે છઠ્ઠું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

રથ્યાકર્પટવિરચિતકન્થઃ પુણ્યાપુણ્યવિવર્જિતપન્થઃ। શૂન્યાગારે તિષ્ઠતિ નગ્નો શુદ્ધનિરઞ્જનસમરસમગ્નઃ

જે રસ્તા પર પડેલા ફાટેલા કપડાંથી પોતાનું વસ્ત્ર બનાવે છે, જે પુણ્ય કે પાપના માર્ગથી પર છે, જે ખાલી ઘર માં નિર્વસ્ત્ર રહે છે, અને જે શુદ્ધ, નિર્દોષ અને એકરૂપ ચેતનામાં લીન છે.

લક્ષ્યાલક્ષ્યવિવર્જિતલક્ષ્યો યુક્તાયુક્તવિવર્જિતદક્ષઃ। કેવલતત્ત્વનિરઞ્જનપૂતો વાદવિવાદઃ કથમવધૂતઃ

જે કોઈ નિશાન કે અનિશાનથી મુક્ત છે, યોગ્ય કે અયોગ્ય કર્મથી પર છે, માત્ર એક જ તત્ત્વથી શુદ્ધ થયેલો છે—એવા અવધૂતને વાદ-વિવાદ કેવો સ્પર્શી શકે?

આશાપાશવિબન્ધનમુક્તાઃ શૌચાચારવિવર્જિતયુક્તાઃ। એવં સર્વવિવર્જિતશાન્ત- સ્તત્ત્વં શુદ્ધનિરઞ્જનવન્તઃ

જે આશા અને બંધનથી મુક્ત છે, જે શૌચ અને આચરણથી પર છે, એ રીતે સર્વ પ્રકારના ભેદથી રહિત અને શાંત, શુદ્ધ અને નિર્દોષ તત્ત્વ ધરાવે છે.

કથમિહ દેહવિદેહવિચારઃ કથમિહ રાગવિરાગવિચારઃ। નિર્મલનિશ્ચલગગનાકારં સ્વયમિહ તત્ત્વં સહજાકારમ્

અહીં શરીર કે અશરીરનું વિચારો કેમ થાય? અહીં રાગ કે વિરાગ વિશે વિચારવું કેમ? અહીં તત્ત્વ તો સ્વયં શુદ્ધ, અડગ અને આકાશ જેવું સ્વાભાવિક રૂપે પ્રગટ છે.

કથમિહ તત્ત્વં વિન્દતિ યત્ર રૂપમરૂપં કથમિહ તત્ર। ગગનાકારઃ પરમો યત્ર વિષયીકરણં કથમિહ તત્ર

જ્યાં રૂપ કે અરુપ બંને નથી, ત્યાં તત્ત્વ કેવી રીતે મળે? જ્યાં પરમ તત્ત્વ આકાશ જેવું છે, ત્યાં વિષયોની લાગણી કેવી રીતે થાય?

ગગનાકારનિરન્તરહંસ- સ્તત્ત્વવિશુદ્ધનિરઞ્જનહંસઃ। એવં કથમિહ ભિન્નવિભિન્નં બન્ધવિબન્ધવિકારવિભિન્નમ્

આ તત્ત્વ સતત આકાશ જેવા અને શુદ્ધ, નિર્દોષ હંસ જેવું છે; તો અહીં ભેદ કે વિભેદ, બંધન કે પરિવર્તન કેવી રીતે થાય?

કેવલતત્ત્વનિરન્તરસર્વં યોગવિયોગૌ કથમિહ ગર્વમ્। એવં પરમનિરન્તરસર્વ- મેવં કથમિહ સારવિસારમ્

જ્યાં બધું સતત એક જ તત્ત્વ છે, ત્યાં સંયોગ કે વિયોગમાં ગર્વ કેવી રીતે થાય? જ્યાં બધું સર્વત્ર પરમ અવિરત છે, ત્યાં સાર કે અસાર કેવી રીતે હોય શકે?

કેવલતત્ત્વનિરઞ્જનસર્વં ગગનાકારનિરન્તરશુદ્ધમ્। એવં કથમિહ સઙ્ગવિસઙ્ગં સત્યં કથમિહ રઙ્ગવિરઙ્ગમ્

જ્યાં બધું એકમાત્ર નિર્દોષ તત્ત્વ છે, આકાશ જેવું અને સતત શુદ્ધ છે, ત્યાં સંગ કે વિસંગ, સત્ય કે અસત્ય કેવી રીતે હોય શકે?